«Όποιος δε δουλεύει, δεν τρώει» έλεγε ο απόστολος Παύλος και από ό,τι φαίνεται αυτή η διαπίστωση εξακολουθεί να είναι επίκαιρη και να ταλανίζει επί αιώνες την ανθρωπότητα. Η εργασία, βέβαια, δεν εξαντλείται αποκλειστικά και μόνο στην έννοια της παραγωγής, αλλά αναφέρεται και σε ένα γενικότερο τρόπο ύπαρξης και αυτοπραγμάτωσης του ίδιου του ατόμου. Ας μην ξεχνούμε ότι μία από τις πρώτες ερωτήσεις, που υποβάλλουμε ή δεχόμαστε σε μία αρχική διαδικασία επικοινωνίας, που αποσκοπεί στο να γνωρίσουμε κάποιον ή να μας γνωρίσουν, είναι ‘τι δουλειά κάνεις;’. Είναι, επίσης, χαρακτηριστικά αξιοσημείωτο ότι η απάντηση θα έχει, περίπου, τον ακόλουθο τύπο: ‘Είμαι γιατρός, αρχιτέκτων, ξυλουργός, κομμώτρια, κ.α….’, έκφραση, που υποδηλώνει περισσότερο μία κατάσταση παρά μία δραστηριότητα. Με άλλα λόγια η απάντηση θα μπορούσε να είναι περιγραφική της επαγγελματικής δραστηριότητας και να διατυπωθεί κάπως έτσι: ‘Θεραπεύω αρρώστους, σχεδιάζω κτίρια, φτιάχνω έπιπλα, χτενίζω άντρες/γυναίκες, κ.α…’. Πόσοι από εμάς και πόσο συχνά απαντάμε με τέτοιον τρόπο;
Η εργασία δεν αποτελεί μόνο μία εξωτερική αναγκαία πραγματικότητα, αλλά και ένα αντικείμενο στο οποίο επενδύουμε δικές μας ψυχολογικές και καθαρά ατομικές διαστάσεις. Το γραφείο, το εργοστάσιο, το ταξί, γενικότερα ο προσωπικός εργασιακός χώρος δεν παύει να είναι ένας χώρος, στον οποίο κάθε ένας υφαίνει την ψυχική του ισορροπία με το παραγόμενο προϊόν της εργασίας του. Το προϊόν αυτό, μάλιστα, έχει σημαίνουσα αξία γιατί κουβαλάει μέρος της ατομικής ψυχικής ενέργειας του δημιουργού του. Η δυνατότητα να πετύχει το άτομο μία αρμονική σχέση μεταξύ της εργασίας και του εαυτού του είναι ακριβώς αυτή, που καθιστά την εργασία εποικοδομητική και που μπορεί να δώσει τόνο στην επαναλαμβανόμενη καθημερινότητα μονότονων καθηκόντων και υποχρεώσεων.
Κάθε φορά που αναφερόμαστε, λοιπόν, στο επάγγελμά μας μοιάζει να επιχειρούμε να ταυτιστούμε με μια κατάσταση και ακόμα πιο συγκεκριμένα με ένα ρόλο, το ρόλο του συγκεκριμένου επαγγελματία. Ο ρόλος αυτός έχει απαιτήσεις, που είναι άλλοτε ξεκάθαρες και άλλοτε συγκεχυμένες αλλά είναι σίγουρο ότι πρόκειται για ένα ρόλο που, πολύ συχνά, έρχεται σε σύγκρουση με άλλους ρόλους, που υιοθετούμε, όπως για παράδειγμα το ρόλο του συντρόφου, του γονιού, του φίλου.
Αν αναλογιστούμε πόσο χρόνο αναλώνουμε καθημερινά σε δραστηριότητες σχετικές με την επαγγελματική μας ζωή, θα διαπιστώσουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας το περνάμε δουλεύοντας και επικοινωνώντας στο εργασιακό περιβάλλον. Είναι αυτονόητο ότι η εργασία δεν συμβολίζει για όλους ακριβώς τις ίδιες ιδέες, ούτε εκφράζει πανομοιότυπες ανάγκες. Ορισμένοι δίνονται ολόψυχα στην εργασία τους και κυνηγάνε, δια βίου, μια αξιοθαύμαστη καριέρα. Αν, όμως, αρχίσουν τις προσωπικές εξομολογήσεις, θα μιλήσουν, συχνά, για μια άδεια ζωή, χωρίς κανένα ουσιαστικό ενδιαφέρον και με την εργασία να λειτουργεί για αυτούς αντισταθμιστικά. Άλλοι αντιθέτως διασκεδάζουν μόνο εκτός εργασίας και αναλώνουν το χρόνο τους σχεδιάζοντας τις επόμενες διακοπές τους και προσδοκώντας ανυπόμονα την κοντινότερη αργία. Είναι σαφές ότι και οι δύο περιπτώσεις είναι ακραίες και ίσως επικίνδυνες.
Το να θέλει κανείς να τα ελέγχει όλα και να αρνείται την ύπαρξη ελεύθερου χρόνου, πλην αυτού που διαθέτει στην εργασία του, είναι παράλογο. Άλλωστε κανείς δεν είναι αναντικατάστατος και όλοι διαδέχονται ο ένας τον άλλο στις εργασιακές θέσεις. Αν η εργασία αποτελεί για τον εργαζόμενο μοναδικό σημείο αναφοράς στη ζωή του, τότε η πρώτη συμμετέχει στην πραγμάτωσή του με την ίδια ή και ακόμα μεγαλύτερη ένταση, που συμμετέχει η προσωπική και οικογενειακή του ζωή. Η εργασία, από την άλλη πλευρά, συμβολίζει την εξέλιξη, την πρόοδο, την ίδια τη ζωή. Αν ξεφύγουμε, για λίγο, από την παραδοσιακή αντιμετώπιση της εργασίας ως υποχρεωτική ρουτίνα και ανεπιθύμητη αγγαρεία, θα συναντήσουμε μία δραστηριότητα, που μας επιτρέπει να δημιουργούμε και να νοηματοδοτούμε την υπόστασή μας. Δεν είναι άγνωστες οι σκηνές ενός σαββατοκύριακου, κατά τις οποίες ο εργαζόμενος προσπαθεί να απολαύσει όσα δεν πρόλαβε να γευθεί κατά τη διάρκεια της εβδομάδας σε μία απόπειρα να απομονώσει το άγχος και να έρθει σε επαφή με πιο ευχάριστα συναισθήματα. Συχνά, όμως, ούτε κι αυτό το σαββατοκύριακο αποδεικνύεται ικανό να προσφέρει την επιθυμητή χαλάρωση, καθώς η ιδέα της επιστροφής στην εργασία, τη Δευτέρα, φαντάζει ακόμα πιο επώδυνη και καταναγκαστική. Γι’ αυτό και παρατηρείται μεγάλο ποσοστό απουσίας των εργαζομένων από την εργασία τους σε συνδυασμό με μία κατάχρηση αναρρωτικών αδειών, κάτι που συνηθίζουμε να αποδίδουμε αβασάνιστα στην τεμπελιά του λαού μας. Να είναι αυτό ή μήπως τελικά κρύβεται κάτι πολύ βαθύτερο;
Ας δούμε όμως ποιες είναι οι σημαντικότερες ψυχολογικές διαστάσεις της εργασίας και πώς αυτές καθορίζουν τη ζωή μας.
Η εργασία συνδέεται με την προσωπική επιτυχία ή αποτυχία του ατόμου Η αίσθηση της επιτυχίας ή αποτυχίας απορρέει άμεσα και ταχύτατα από το αξιολογημένο αποτέλεσμα της εργασίας και τροφοδοτείται από μία σειρά σχημάτων συμπεριφοράς, όπως η αύξηση ή μείωση του μισθού, τα πριμ, η προαγωγή, η απόλυση, η επιβράβευση ή η επίπληξη, κ.α. Η επαγγελματική επιτυχία εξαρτάται, κυρίως, από το σύνολο των προσπαθειών, που θα καταβάλλει ο εργαζόμενος και επηρεάζει άμεσα και σημαντικά τη γενικότερη αίσθηση επιτυχίας ή αποτυχίας του ατόμου. Ας σκεφθούμε πόσο θετικά ενισχύεται η διάθεσή μας από μια αύξηση ή μία προαγωγή, που έρχεται να επιβραβεύσει τους κόπους μας και να δικαιώσει τις προσπάθειές μας και, αντιθέτως, πόσο αρνητικά επηρεάζει τον ψυχισμό μας μία επίπληξη ή μία απόλυση. Στην τελευταία, βέβαια, περίπτωση βιώνουμε, σε αρχική φάση, ένα σοκ και πολύ γρήγορα ερχόμαστε αντιμέτωποι με μία διάχυτη αίσθηση αποτυχίας, απόγνωσης και αδιεξόδου. Νιώθουμε άχρηστοι, ξοφλημένοι, υπεύθυνοι γι’ αυτό που συνέβη, ανίκανοι και δυσκολευόμαστε πολύ να βρούμε κάποιο σκοπό στη ζωή μας.
Η εργασία συμβάλλει σημαντικά στην κοινωνικοποίηση του ατόμου Στα πρώτα χρόνια της ζωής ο πατέρας και η μητέρα (οι σημαντικοί άλλοι) αντιπροσωπεύουν για το παιδί τους κυριότερους χαρακτήρες, οι οποίοι θα συμβάλλουν στην κοινωνικοποίησή του. Αργότερα αυτό το έργο θα αναλάβουν άλλοι φορείς, με προεξέχοντες το σχολείο, τους συνομήλικους και την εργασία. Ο εργαζόμενος μαθαίνει, από την πρώτη στιγμή που θα ενταχθεί σε ένα εργασιακό περιβάλλον, να συνυπάρχει με άλλους, να ακολουθεί συγκεκριμένους κανόνες, να προσαρμόζεται σε δεδομένες συνθήκες και να ανήκει σε μία ή περισσότερες ομάδες. Μαθαίνει, με άλλα λόγια, να αποτελεί μέλος ενός ευρύτερου κοινωνικού συνόλου.
Η εργασία σηματοδοτεί την ενηλικίωση του ατόμου – κυρίως σε συναισθηματικό επίπεδο Η εργασία συμβάλλει, ενεργά, στην ενηλικίωση του ατόμου και στην ανεξαρτητοποίησή του, όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο, αλλά και σε συναισθηματικό. Ο εργαζόμενος γίνεται, σταδιακά, αυτόνομος και μαθαίνει να τιθασεύει τις παρορμήσεις του και να συνυπάρχει με άλλους στο εργασιακό περιβάλλον. Για τον Freud κάθε νευρωσικός δυσκολεύεται να δημιουργήσει ικανοποιητικές σχέσεις με τους άλλους και, κατά συνέπεια, αδυνατεί να προσχωρήσει σε οποιαδήποτε επαγγελματική δραστηριότητα. Μία ψυχαναλυτική διαδικασία θα κριθεί επιτυχημένη, κατά τον ίδιο, μόνο όταν στο τέλος της ο νευρωσικός θα είναι ικανός να αγαπήσει και να εργαστεί.
Η εργασία διαμορφώνει την αυτοαντίληψη του ατόμου Η εργασία συμβάλλει, ενεργά, στη διαμόρφωση της αυτοαντίληψης και οι πληροφορίες, που παίρνουμε από το εργασιακό περιβάλλον, αποτελούν σημαντική πηγή διαμόρφωσης της αυτοεικόνας μας. Συχνά νιώθουμε πως ό,τι κι αν κάνουμε στην οικογενειακή μας ζωή αξιολογείται διαφορετικά από αυτό, που κάνουμε στην επαγγελματική μας ζωή. Για παράδειγμα μπορεί οι γονείς μας να εξακολουθούν να μας βλέπουν και να μας αντιμετωπίζουν σαν μικρό παιδί, που δεν είμαστε πια, ή ο σύζυγός μας να μας κατηγορεί για την αδεξιότητά μας στη μαγειρική ή για την ανικανότητά μας να καρφώσουμε ένα καρφί. Στο εργασιακό, όμως, περιβάλλον εισπράττουμε αυτό ακριβώς, που αντιστοιχεί στις προσπάθειες, που έχουμε καταβάλλει και αυτό φαίνεται να είναι μια αντικειμενικότερη πηγή πληροφοριών. Η εργασία, αναμφιβόλως, μας προσφέρει μια πλειάδα δυνατοτήτων να γνωρίσουμε τον εαυτό μας και να εκτιμήσουμε τις ικανότητές μας. Ο χώρος, μέσα στον οποίο παραμένουμε οκτώ και ίσως πολύ περισσότερες ώρες την ημέρα, είναι γόνιμος σε ευκαιρίες και σε γεγονότα, που μας βοηθούν να τοποθετηθούμε μέσα σ΄ αυτά και να επιχειρήσουμε να κατανοήσουμε ποιοι είμαστε. Προβληματισμοί όπως γιατί τσακωνόμαστε διαρκώς με ένα συνάδελφο ή γιατί δυσκολευόμαστε να υποστηρίξουμε την άποψή μας στο διευθυντή μας, αναγάγουν στο μακρινό ή κοντινό παρελθόν και μας θυμίζουν παρόμοιες δυσκολίες, που συναντάμε με άλλα άτομα στην προσωπική μας ζωή. Με λίγα λόγια η ζωή μας στην εργασία φέρει τη σφραγίδα της ίδιας μας της προσωπικότητας.
Η εργασία ικανοποιεί την ανάγκη για επικοινωνία Όποια κι αν είναι η εργασία μας, όσο μοναχική κι αν είναι, προϋποθέτει και διευκολύνει την επαφή μας με άλλους ανθρώπους, είτε πρόκειται για συναδέλφους και προϊσταμένους είτε πρόκειται για πελάτες. Πέρα από την καθημερινή συνύπαρξη, για ένα σημαντικό αριθμό ωρών, με άλλους ανθρώπους και το μοίρασμα χώρων και συζητήσεων, θα πρέπει να λάβουμε υπ’ όψη μας και άλλες εκδηλώσεις, όπως τον καφέ στο διάλειμμα, τις εκδρομές, τις ετήσιες συγκεντρώσεις, τις συνελεύσεις, κατά τις οποίες ενισχύεται η μεταξύ μας επικοινωνία, κ.α. Πρόκειται, δηλαδή, για ένα ολόκληρο δίκτυο κοινωνικών, φιλικών και, ενίοτε, ερωτικών σχέσεων, που αναπτύσσεται και, σταδιακά, ισχυροποιείται.
Οι εργασιακές συνθήκες και κυρίως ο εργασιακός χώρος επηρεάζουν άμεσα τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική υγεία του ατόμου Οι χώροι, μέσα στους οποίους κινούμαστε και εργαζόμαστε, επηρεάζουν άμεσα και τη σωματική και την ψυχική μας υγεία. Κατά τον σχεδιασμό των κτιρίων οι αρχιτέκτονες λαμβάνουν υπ’ όψη τους πολλούς και ποικίλους παράγοντες, όπως ο προσανατολισμός και η λειτουργικότητα, η σωστή διάταξη των χώρων, η τοποθέτηση του κτίσματος στο συγκεκριμένο οικόπεδο, η χρησιμοποίηση των κατάλληλων υλικών για την εξασφάλιση της προστασίας από τους θορύβους και τα κλιματολογικά φαινόμενα, κ.α. Ως ύψιστος κανόνας, όμως, εξακολουθεί να παραμένει το αξίωμα της ελληνικής αρχαιότητας ‘Άνθρωπος μέτρον πάντων’ ή όπως το διατύπωσε ο Ουίνστον Τσώρτσιλ ‘Στην αρχή διαμορφώνουμε εμείς τα κτίσματα και ύστερα μας διαμορφώνουν εκείνα.’. Θεωρητικά όλοι γνωρίζουμε πόσο καθοριστική είναι η σημασία του χώρου, στον οποίο ζούμε και εργαζόμαστε, για την ψυχική μας ευεξία. Στην καθημερινή πράξη, όμως, φαίνεται να την υποτιμούμε. Η επίδραση του χώρου είναι πολύ πιο έντονη από ό,τι παραδοσιακά πιστεύεται από πολλούς.
Φτάνοντας στο τέλος αυτού του άρθρου καταλήγουμε σε μια διαπίστωση που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί. Η εργασία είναι ουσιώδης για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και μέσω αυτής οριοθετούμαστε και επιβεβαιωνόμαστε. Οι επαγγελματικές μας επιλογές διευκολύνουν ή παρεμποδίζουν την αυτοπραγμάτωσή μας.
Με την ευχή να κάνουμε τις καλύτερες, για εμάς, επιλογές σας αποχαιρετώ, ανανεώνοντας τη συνάντησή μας μέσα από ένα επόμενο άρθρο πολύ σύντομα!
