Έχω συναντήσει στην επαγγελματική μου ζωή αρκετές φορές γυναίκες με εμπειρία επιλόχειας κατάθλιψης. Κάποιες φορές χρειάστηκε να δουλέψω θεραπευτικά μαζί τους αμέσως μετά την έξοδό τους από αυτή την ιστορία ενώ σε άλλες περιπτώσεις η επιλόχειος κατάθλιψη, που είχαν περάσει πριν από χρόνια, προέκυψε σαν υλικό που έφεραν στις συνεδρίες τους προκειμένου να δούμε πώς επηρέασε τις ίδιες και τις σχέσεις τους στο ‘εκεί και τότε’ αλλά και στο ‘εδώ και τώρα’. Ένα είναι σίγουρο. Όλες οι γυναίκες περιέγραφαν αυτήν την εμπειρία σαν κάτι που δεν θα ήθελαν να περάσουν ξανά στη ζωή τους και σαν ένα γεγονός που δοκίμασε τόσο τις ψυχικές αντοχές τους όσο και τη δύναμη των συντροφικών τους σχέσεων.
Ας ξεκινήσουμε, όμως, από τα βασικά. Τι ορίζουμε ως ‘επιλόχειο κατάθλιψη’; Ποια είναι τα βασικά της συμπτώματα σε επίπεδο διάθεσης, σκέψης και συμπεριφοράς; Η Θεανώ Γκέσογλου, ψυχίατρος-ψυχοθεραπεύτρια με εξειδίκευση στην Περιγεννητική Ψυχιατρική, αναφέρεται στην περιγεννητικήκατάθλιψη, δηλαδή την κατάθλιψη που μπορεί να εμφανιστεί σε οποιοδήποτε χρονικό σημείο της κύησης και έως ένα έτος μετά τον τοκετό, λέγοντας πως παλιότερα χρησιμοποιούσαν σχεδόν αποκλειστικά τον όρο ‘επιλόχειος κατάθλιψη’ υποτιμώντας όμως το γεγονός ότι περίπου οι μισές καταθλίψεις λοχείας ξεκινούν ήδη κατά την κύηση. Πρόκειται για ένα μείζον ζήτημα δημόσιας υγείας που επηρεάζει τη γυναίκα, το παιδί και την οικογένεια στο σύνολό της, ενώ αφορά περίπου 1 στις 5 γυναίκες παγκοσμίως. Η περιγεννητική κατάθλιψη, όπως μας εξηγεί, αφορά ένα καταθλιπτικό επεισόδιο που εμφανίζεται στην κύηση ή στη λοχεία. Με αυστηρά διαγνωστικά κριτήρια χρειαζόμαστε 2 τουλάχιστον εβδομάδες με 5 από τα 9 παρακάτω συμπτώματα παρόντα σχεδόν καθημερινά και για το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας και από αυτά τα 5 το ένα θα πρέπει να είναι είτε καταθλιπτική διάθεση είτε ανηδονία. Τα συμπτώματα είναι τα ακόλουθα:
* καταθλιπτική διάθεση
* ανηδονία
* έκπτωση επιπέδων ενέργειας – εύκολη κόπωση
* διαταραχές ύπνου
* διαταραχές όρεξης
* διαταραχή στη συγκέντρωση – προσοχή – λήψη αποφάσεων
* εξεσημασμένηαυτομομφή και σκέψεις αναξιότητας
* ψυχοκινητική επιβράδυνση ή επιτάχυνση
* σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονικότητα
Όλα τα παραπάνω αφορούν και την περιγεννητική κατάθλιψη, η οποία όμως ενέχει και συμπτώματα που διαφέρουν ποιοτικά για μια μητέρα. Συναντάμε λοιπόν συχνά επίμονη αμφισβήτηση της ικανότητάς της να φροντίσει το παιδί, της αξίας της ως μητέρα, αυτομομφή και ενοχές, συννοσηρότητα με άγχος σε πάνω από τις μισές περιπτώσεις γυναικών, με ανήσυχες σκέψεις που αφορούν συχνότερα την υγεία και φροντίδα του παιδιού, διαταραχές ύπνου – γνωρίζουμε ότι μιλάμε για τουλάχιστον 1 έτος κακού ύπνου με στέρηση, κατακερματισμό λόγω των ξυπνημάτων για σίτιση, με αποτέλεσμα μειωμένη ημερήσια λειτουργικότητα και συνολικά έκπτωση ποιότητας ζωής. Μητέρες με επιλόχειο κατάθλιψη συχνά είναι λιγότερο διαδραστικές, παρουσιάζουν αρνητισμό στο παιχνίδι, μιλούν λιγότερο ή επιβραδυμένα, εκλαμβάνουν ως αρνητικές υγιείς ανταποκρίσεις του νεογνού, ανταποκρίνονται λιγότερο σε ερεθίσματα. Μελέτη του 2017 έδειξε ότι ακόμα και σε αυτήν την ειδική κατηγορία κατάθλιψης, που είναι η περιγεννητική, υπάρχουν ενδοφαινότυποι και οι μητέρες με κατάθλιψη μπορεί να εμφανίζουν 3 διαφορετικά προφίλ: αυτό της ανηδονίας, απάθειας, απόσυρσης / αυτό της θλίψης / αυτό του προεξάρχοντος άγχους. Αποτέλεσμα των παραπάνω, αν η κατάσταση μείνει παραμελημένη, είναι η μητρική λειτουργικότητα τελικά να εκπίπτει στο σύνολό της, με τη μητέρα να μην είναι σε θέση να φροντίσει μωρό και εαυτό, ο δεσμός μητέρας – παιδιού να διαταράσσεται σημαντικά, να προκύπτουν πολύ σημαντικά προβλήματα στη διαδικασία του θηλασμού και να μην ξεχνάμε και την αυτοκτονικότητα που είναι ευτυχώς όχι πολύ συχνή, αλλά η χειρότερη έκβαση της κατάθλιψης.
Αναρωτιέμαι αν υπάρχει διαβάθμιση στην ένταση και κορύφωση των συμπτωμάτων ή όχι. Πότε εμφανίζονται, πόσο διαρκούν και πώς επηρεάζουν τη μητέρα; Η ένταση και διάρκεια μιας κατάθλιψης στην κύηση και τη λοχεία διαφέρει από γυναίκα σε γυναίκα, σύμφωνα με την κυρία Γκέσογλου. Αν και αναγνωρίζεται ως λοχεία ο 1ος χρόνος postpartum, οι πρώτες 6 εβδομάδες μετά τον τοκετό είναι περίοδος υψηλότερου κινδύνου: έντονες ορμονολογικές αλλαγές, αποκατάσταση από τον τοκετό (φυσικό ή με καισαρική), πρώτες μέρες σε ένα νέο απολύτως άγνωστο και απαιτητικό ρόλο με καταιγισμό πληθώρας νέων ερεθισμάτων. Σε έρευνα του 2023 βρέθηκε ότι το ¼ των μητέρων με επιλόχειο κατάθλιψη που δεν αντιμετωπίστηκε, συνεχίζουν να έχουν καταθλιπτικά συμπτώματα έως και 3 χρόνια postpartum. Όσο για τη σχέση μητέρας – νεογνού αυτή ασφαλώς και επηρεάζεται από την επιλόχειο κατάθλιψη ως εξής: σε περιπτώσεις αθεράπευτης, παραμελημένης ή μη επαρκώς θεραπευμένης κατάθλιψης, ο δεσμός μητέρας – βρέφους, η πρώτη και τόσο σημαντική σύνδεση, μπορεί να διαταραχθεί σημαντικά δεδομένης της σημαντικής έκπτωσης στη λειτουργικότητα που μπορεί η κατάθλιψη να οδηγήσει. Ωστόσο το να σκεφτόμαστε μια μητέρα με κατάθλιψη, ως μία μητέρα που απαραίτητα είναι απόμακρη, ψυχρή, ή εχθρική προς το παιδί της, είναι ένα λανθασμένο στερεότυπο. Πρώτον γιατί κάθε γυναίκα, άρα και κάθε δεσμός, έχει τη δική της μοναδική ιστορία που δεν μπορεί να ενταχθεί σε διαγνωστικά κριτήρια και κυρίως επειδή η γυναίκα συχνά φτάνει τελικά να υποφέρει όχι επειδή δεν αγαπά το παιδί, αντιθέτως αυτή η νέα αγάπη, η νέα ευθύνη, η νέα σχέση μπορεί να είναι δυσανάλογα δυνατή και κατακλυσμιαία.
Φέρνω στο νου μου θεραπευόμενές μου που μοιράζονται θυμό ή απογοήτευση από τη στάση που κράτησε ο σύντροφός τους. Δεν ήξερε, δεν καταλάβαινε, δεν ενδιαφερόταν να μάθει τι συμβαίνει. Κι όλο αυτό άφησε το δικό του αποτύπωμα στη σχέση του ζευγαριού που σε αρκετές περιπτώσεις δεν επανήλθε ποτέ στην πρότερη κατάσταση. Τι γίνεται αλήθεια με τον σύντροφο / πατέρα; Ποιες οι δικές του αγωνίες; Ποιοι οι δικοί του φόβοι; Αντιλαμβάνεται τι περνά η μητέρα του παιδιού του ή συχνά υποβαθμίζει τη σημασία των συμπτωμάτων με συνέπεια να μην παρέχει την κατάλληλη στήριξη; ‘Ο σύντροφος – σύζυγος είναι εξίσου σημαντική συνιστώσα σε όσα συζητάμε. Πρόκειται, ας μην ξεχνάμε, για γονεϊκότητα (μητρότητα και πατρότητα), καμία γυναίκα δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι μόνη στο μεγάλωμα ενός παιδιού. Όπως και κανένας πατέρας μόνος. Μελέτες των τελευταίων ετών δείχνουν πως και ο εγκέφαλος του πατέρα εμφανίζει σημαντικές τροποποιήσεις στη διαδικασία προσαρμογής στη γονεϊκότητα, ενώ η πατρική ‘επιλόχειος’ κατάθλιψη είναι μία διαγνωστική οντότητα που βρίσκεται όλο και περισσότερο στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας. Το να αντιλαμβάνεται ο σύντροφος τις όποιες ψυχολογικές δυσκολίες μπορεί να ταλαιπωρούν τη γυναίκα στο ταξίδι της μητρότητας είναι φυσικά η ευχή μας. Δεν μπορώ να πω ότι συμβαίνει πάντα, ελπίζω όμως ότι συμβαίνει πολύ συχνότερα τώρα από ό,τι παλιά. Το σίγουρο είναι ότι η κατανόηση, το ενδιαφέρον, ο σεβασμός, οι αμοιβαίες υποχωρήσεις, η τρυφερότητα είναι στοιχεία που αν υπάρχουν στη σχέση του ζευγαριού πριν το παιδί, δύσκολα εξαφανίζονται. Το μωρό έρχεται να λειτουργήσει στη σχέση του ζευγαριού (αλλά και σε όλο το πλέγμα των σχέσεων) όπως ένας καταλύτης σε χημική αντίδραση. Επιταχύνει και φέρνει στο προσκήνιο έντονα ό,τι υπάρχει ως υπόβαθρο μεταξύ τους. Τόσο τα θετικά και δυνατά στοιχεία της σχέσης, όσο και τις ευαλωτότητες, οι οποίες καλούν προς αντιμετώπιση. Ας μην ξεχνάμε τον πολύ σημαντικό παράγοντας της στέρησης ύπνου και της γενικότερης εξάντλησης που ενέχει η γονεϊκότητα στα πρώτα της στάδια και επηρεάζει τη σκέψη, το συναίσθημα και τη συμπεριφορά μητέρας και πατέρα. Επίσης η περίοδος αυτή είναι σε πολλούς ανθρώπους σημείο επανεργοποίησης τραυμάτων από την παιδική ηλικία και αναπλαισίωσης σημαντικών σχέσεων όπως οι γονεϊκές’, απαντά η συνεντευξιαζόμενη.
Θέλω να μάθω πότε απευθύνεται, αν απευθύνεται, η μητέρα στον ειδικό και τι χρειάζεται προκειμένου να νιώσει καλά και να βγει από την κατάθλιψη. Η κυρία Γκέσογλου ελπίζει ότι, με την ολοένα αυξανόμενη ενημέρωση και ευαισθησία γύρω από το ζήτημα της μητρότητας, η αναζήτηση βοήθειας από ειδικό ψυχικής υγείας θα γίνεται όλο και πιο έγκαιρα. Τα διεθνή ποσοστά δεν είναι ενθαρρυντικά. Φαίνεται μάλιστα ότι πάνω από τις μισές γυναίκες με περιγεννητική κατάθλιψη δεν αναζητούν βοήθεια.Η αντιμετώπιση της περιγεννητικής κατάθλιψης μπορεί και πρέπει να είναι διεπιστημονική και πολυπαραγοντική. Η μητέρα χρειάζεται δίπλα της ομάδα. Σε επίπεδο οικογενειακό, στήριξη, προστασία του ύπνου της, επικοινωνία, κατανόηση. Σε επίπεδο ψυχολογικό και ιατρικό, ψυχοθεραπεία, πιθανόν ανά περίπτωση και φαρμακευτική αγωγή. Σε επίπεδο κοινωνικό, μια κοινότητα να αγκαλιάσει τις ανάγκες και τις ανησυχίες της. ‘Με την επιλόχειο κατάθλιψη αυξάνεται ο κίνδυνος επόμενου περιγεννητικού καταθλιπτικού επεισοδίου σε επόμενη κύηση-λοχεία και γι’ αυτό πρέπει να είμαστε παραπάνω προσεκτικοί όταν μια γυναίκα, που παρακολουθούμε, έχει ιστορικό περιγεννητικής κατάθλιψης. Επιδέχεται ωστόσο πρόληψης εκτός φυσικά από θεραπεία’, τονίζει.
Προφανώς η ψυχοθεραπεία γίνεται σε συνδυασμό με τη φαρμακευτική αγωγή που θα δώσει ο ψυχίατρος. Ποια μορφή, όμως, ψυχοθεραπείας θεωρείται η πλέον κατάλληλη; Ατομική, ζευγαρική ή ομαδική; Ψυχοθεραπευτικά υπάρχουν πολλές και αποτελεσματικές προσεγγίσεις, δηλώνει η κυρία Γκέσογλου. Εξαρτάται από τον προσανατολισμό κάθε ειδικού και κυρίως από το τι ταιριάζει στη γυναίκα θεραπευόμενη και τι επιλέγει και η ίδια. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να είναι ατομική ή ομαδική, με άλλες γυναίκες με κοινά ζητήματα ή και ζεύγους σε περίπτωση που τα προβλήματα στη σχέση είναι αυτά που προεξάρχουν. Σε κάθε περίπτωση είναι σημαντικό να εμπλέξουμε, με την έννοια της ενημέρωσης και ψυχοεκπαίδευσης, τα υπόλοιπα μέλη που ανήκουν στο στενό κύκλο στήριξης της γυναίκας, με πρώτο τον σύντροφο αλλά και κάθε μέλος που εμπλέκεται άμεσα στη φροντίδα μητέρας – βρέφους. Η φαρμακευτική αγωγή, χορηγούμενη πάντα από τον θεράποντα ψυχίατρο, είναι συχνά απαραίτητη και φροντίζουμε να είναι ασφαλής και αποτελεσματική.
Φτάνοντας στο τέλος αυτής της συνάντησης ζητώ από την συνεντευξιαζόμενη να μας μιλήσει για το εργαστήριο που συντονίζει και το οποίο αναφέρεται στην πρόληψη της επιλόχειας κατάθλιψης. Πώς προέκυψε αυτή η ιδέα; Μπορεί να υπάρξει τελικά πρόληψη;
Η ιδέα της ομάδας μαμάδων προέκυψε μέσα από τη διαπίστωση της ανάγκης που υπάρχει στις γυναίκες, στην περιγεννητική τους φάση, να μη νιώθουν μόνες, να μπορούν να μοιραστούν τις ανησυχίες, τους φόβους, τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους χωρίς ενοχές. Να ενημερωθούν για το ταξίδι της μητρότητας με τρόπο επιστημονικό, αλλά και ανθρώπινο, να επικοινωνήσουν με άλλες γυναίκες με κοινές εμπειρίες, να ακούσουν και διαφορετικές ίσως ιστορίες, να έχουν 2 ώρες δικές τους! Οι ομάδες, που συντονίζει, είναι δύο. Η μία αφορά εγκύους, είναι αυτή της ‘Πρόληψης Επιλοχείου Κατάθλιψης’, όπου οι γυναίκες ενημερώνονται, μοιράζονται και αποδομούν τους μύθους που αφορούν τη μητρότητα. ‘Με έναν τρόπο προλαμβάνουμε, κατά το δυνατόν, μέσω της έγκαιρης αξιολόγησης και παρέμβασης πιθανά πιο σοβαρά κλινικά περιστατικά. Η πρόληψη, όπως και σε όλη την Ιατρική, έτσι και στην Περιγεννητική Ψυχιατρική είναι θεμελιώδης και μία ψυχοεκπαιδευτική – ψυχοθεραπευτική ομάδα μπορεί να λειτουργήσει προληπτικά’, λέει η ειδικός.
Η δεύτερη ομάδα αφορά λεχωίδες, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο η μητρότητα τις έχει δυσκολέψει, χωρίς απαραίτητα να υποφέρουν από κατάθλιψη, και με την ίδια λογική της ομάδας εγκύων, μαθαίνουμε να απολαμβάνουμε το ταξίδι της μητρότητας, χωρίς επίκριση, χωρίς μοναξιά, με ενσυναίσθηση, εμπιστευτικότητα και αυτοσυμπονοια (όχι αυτολύπηση).
Ολοκληρώνω αυτό το άρθρο προσκαλώντας την κυρία Γκέσογλου να μοιραστεί μια εμπειρία με γυναίκα, που βίωσε ‘επιλόχειο κατάθλιψη’, και η οποία θα της μείνει αξέχαστη. Εκείνη αδυνατεί να ξεχωρίσει μια ιστορία καθώς κάθε γυναίκα κουβαλά τη δική της μοναδική ιστορία μητρότητας και δεν μπορείς παρά να στέκεσαι με δέος μπροστά σε κάθε μητέρα που δοκιμάζεται σε όλα τα επίπεδα: σωματικό, βιολογικό, ψυχολογικό, διαπροσωπικό, πνευματικό, κοινωνικό, μέσα στην προσπάθειά της να φέρει στον κόσμο και να μεγαλώσει ένα νέο άνθρωπο με αγάπη πρωτόγνωρη και απέραντη. Δηλώνει ευγνώμων για καθεμία τους ξεχωριστά.
Με αυτήν την ευγνωμοσύνη σας αποχαιρετώ κι εγώ και με μια υπόσχεση. Με την υπόσχεση να βρεθούμε ξανά σύντομα μέσα από ένα επόμενο άρθρο!
