Πάσχα στην Κέρκυρα… από μικρή άκουγα για το Πάσχα σε αυτό το νησί και λίγο προτού αποφοιτήσω από το Δημοτικό, το έζησα μαζί με τους γονείς μου… η αλήθεια είναι πως δεν θυμάμαι πολλά… θυμάμαι, όμως, πως είχαμε επιστρέψει εντυπωσιασμένοι από τις εμπειρίες που είχαμε συλλέξει και είχαμε συμφωνήσει και οι τρεις μας πως το Πάσχα στην Κέρκυρα είναι μια εμπειρία που αξίζει – αν όχι επιβάλλεται – να βιώσει κανείς… από τότε έχουν περάσει δεκαετίες… στις δεκαετίες αυτές μπορεί να μην επισκέφτηκα ξανά αυτό το νησί, αλλά συνδέθηκα με Κερκυραίους που ζούσαν και ζουν ακόμη στη Θεσσαλονίκη… οικογενειακοί φίλοι με ρίζες από το νησί των Φαιάκων… και την εποχή που εργαζόμουν στην τηλεόραση είχα τη χαρά να κάνω ένα ολόκληρο αφιέρωμα στα ήθη και έθιμα των Κερκυραίων και φυσικά με μια ιδιαίτερη αναφορά στις παραδόσεις αυτών των ημερών…
Κι αν και οι περισσότεροι από τους οικογενειακούς φίλους δεν ζουν πια, η Κερκυραϊκή Ένωση Θεσσαλονίκης ‘Άγιος Σπυρίδων’ εξακολουθεί να υπάρχει διατηρώντας την ιστορία και συμβάλλοντας στη μετάδοση των εθίμων του νησιού. Το νησί και οι παραδόσεις του, σύμφωνα με την αντιπρόεδρο της Κερκυραϊκής Ένωσης Θεσσαλονίκης Αναστασία Παραθυρά, είναι επηρεασμένες από την Ελληνική, την Ενετική, τη Γαλλική και την Αγγλική κουλτούρα καθιστώντας τα έθιμα της Κέρκυρας μοναδικά. Και ο Κερκυραίος λάτρης των παραδόσεων συμμετέχει ενεργά στην τήρηση και διαιώνιση των Κερκυραϊκών εθίμων που φθάνουν ως τις μέρες μας αναλλοίωτα, αποδεικνύοντας έτσι την πολυπολιτισμικότητα του νησιού. Η βαθιά δε θρησκευτικότητα, που διακατέχει τον Κερκυραίο, παίζει πρωταρχικό ρόλο και στη διατήρηση των παραδόσεων και εθίμων που αφορούν τη θρησκευτική λατρεία. Οι Κερκυραίοι λατρεύουν τον Άγιο τους που βοήθησε το νησί να ξεπεράσει πολλές δοκιμασίες. Τέσσερις φορές η Βενετοκρατούμενη Κέρκυρα σώθηκε είτε από πείνα, είτε από αρρώστια, είτε από την επιδρομή των Τούρκων και οι Κερκυραίοι τιμούν με λιτανείες το σκήνωμα του Αγίου Σπυρίδωνα θέλοντας να Του εκφράσουν τις ευχαριστίες τους.
Ζητώ από την κυρία Παραθυρά να μας μυήσει στα έθιμα που σχετίζονται με το Πάσχα και εκείνη το κάνει με χαρά αποδεικνύοντας την αγάπη της για την ιδιαίτερη πατρίδα της. Τα έθιμα, λοιπόν, ξεκινούν από το Σάββατο του Λαζάρου. Μετά τη λειτουργία, που τελείται στον Ιερό Ναό Αγίου Νικολάου των Γερόντων, στο ‘Καμπιέλο’, στις 11.30 το πρωί, χορωδιακά σύνολα του νησιού ξεκινούν μουσική περιπλάνηση σε διάφορα σημεία του ιστορικού κέντρου της πόλης ψέλνοντας τα ‘Κάλαντα του Λαζάρου’. Η τελική συνάντησή τους γίνεται στο παλιό Δημαρχείο της πόλης ‘SanGiacomo’. Το απόγευμα του Σαββάτου, στο Δημοτικό Θέατρο Κέρκυρας, πραγματοποιείται συναυλία θρησκευτικής μουσικής από τη Δημοτική Χορωδία Κέρκυρας ‘SanGiacomo’. Την Κυριακή των Βαίωντην αποκαλούν στην Κέρκυρα ‘Κυριακή των Βαγιώνε’ και στις 11.00 το πρωί γίνεται λιτανεία του σκηνώματος του Αγίου Σπυρίδωνα σε ανάμνηση της απαλλαγής του νησιού από την επιδημία της πανώλης το 1629. Σύμφωνα με την παράδοση το νησί σώθηκε από τη θανατηφόρο λοιμική νόσο ύστερα από τη θαυματουργή παρέμβαση του Αγίου. Πρόκειται για την πιο μεγάλη σε διαδρομή λιτανεία του Αγίου. Το σκήνωμα περιφέρεται κατά μήκος των παλαιών Ενετικών τειχών της πόλης κάνοντας αρκετές στάσεις για δεήσεις και παρακλήσεις. Συμμετέχουν και οι 18 φιλαρμονικές του νησιού, οι οποίες μετά το πέρας της λιτανείας παρελαύνουν στην Παλιά Πόλη παίζοντας χαρούμενα εμβατήρια.
‘Και τι γίνεται τη Μεγάλη Εβδομάδα;’, τη ρωτώ για να μου απαντήσει: ‘Μπαίνοντας στη Μεγάλη Εβδομάδα συναντάμε τη Μεγάλη Δευτέρα με τις μυρωδιές από τις ‘φογάτσες’, που είναι τσουρέκια βενετσιάνικης προέλευσης με λικέρ και γλυκό κουμκουάτ και τις ‘κολομπίνες’, δηλαδή τσουρέκια σε σχήμα πλεξούδας, στολισμένα με ένα κόκκινο αυγό και ένα φτερό. Το βράδυ της ίδιας μέρας πραγματοποιείται, κατά παράδοση, συναυλία της Φιλαρμονικής ‘Μάντζαρος’, στο Δημοτικό Θέατρο της Κέρκυρας, με έργα εμπνευσμένα από τα Άγια Πάθη. Τη Μεγάλη Τρίτη ψάλλεται στις εκκλησίες αλλά και υπαίθρια από χορωδίες του νησιού το Τροπάριο της Κασσιανής. Το βράδυ διοργανώνεται στο Περιστύλιο των Παλαιών Ανακτόρων η καθιερωμένη Μουσική Ποιητική Βραδιά με θέμα ‘Από τον Γολγοθά στην Ανάσταση’. Τη Μεγάλη Τετάρτη τα φανάρια στους δρόμους της πόλης, στο Λιστόν και τα Ανάκτορα, φωτίζονται με μωβ χρώμα όπως και ο σταυρός στο Παλαιό Φρούριο της πόλης συμβολίζοντας το πένθος της εβδομάδας των Παθών. Το απόγευμα, στον Ιερό Ναό των Αγίων Πάντων στην πόλη, ψάλλεται η Ακολουθία του Νιπτήρα από τη Χορωδία Εκκλησιαστικής Μουσικής της Ιεράς Μητροπόλεως. Η Δημοτική Χορωδία συμμετέχει στο Θείο Δράμα με συναυλία Εκκλησιαστικής Μουσικής στο Δημοτικό Θέατρο.
Τη Μεγάλη Πέμπτη βάφονται τα αυγά, σύμβολο ανανέωσης της ζωής και της φύσης. Στον Καθολικό Καθεδρικό Ναό ‘Duomo’ γίνεται αναπαράσταση της νίψεως των ποδιών των Αποστόλων από τον Ιησού. Η αναβίωση αυτή ονομάζεται ‘Τελετή του Νιπτήρα’ και αναπαρίσταται από τον Αρχιεπίσκοπο των Καθολικών ο οποίος πλένει συμβολικά τα πόδια 12 παιδιών (πιστών). Επίσης στον ίδιο Ναό λαμβάνει χώρα μια μικρή ιεροτελεστία με την ανάγνωση των 12 Ευαγγελίων. Υπάρχουν 12 αναμμένα κεριά και κάθε φορά που τελειώνει κάποιο Ευαγγέλιο σβήνεται και από ένα κερί. Κατά την ακολουθία των Αγίων Παθών σε διάφορα χωριά του νησιού αναβιώνει και το έθιμο του ‘πλεξίματος του γαϊτανιού’ μέσα στην εκκλησία όπου οι γυναίκες πλέκουν με κροσσοβέλονο το γαϊτάνι, που είναι ένα πλεγμένο κορδόνι από μεταξωτές κλωστές. Το πλέξιμο γίνεται κάθε φορά που απαγγέλλεται Ευαγγέλιο. Το βράδυ πλήθος κόσμου συγκεντρώνεται γύρω από τα κτίρια των τριών φιλαρμονικών της πόλης για να ακούσει τα εμβατήρια στην καθιερωμένη γενική πρόβα.
Η Μεγάλη Παρασκευή είναι η μέρα των περιφορών των Επιταφίων που σε μερικές εκκλησίες της πόλης γίνονται την ημέρα ενώ στα χωριά το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής προς το Μεγάλο Σάββατο. Οι περιφορές των Επιταφίων της Μεγάλης Παρασκευής στην Κέρκυρα έχουν διαφορετικό χρώμα και ακολουθούν κάποιου είδους ιεροτελεστίες που κάνουν το γεγονός πιο εντυπωσιακό.
Οι πομπές των Επιταφίων βγαίνουν με καθορισμένη σειρά από κάθε Ναό και διασταυρώνονται όλες στο κέντρο της πόλης. Από το ναό της Παναγίας της Σπηλαιώτισσας του Νέου Φρουρίου βγαίνει ο πρώτος Επιτάφιος μαζί με τον Επιτάφιο του Ναού του Παντοκράτορα στο Καμπιέλο. Ακολουθούν όλοι οι άλλοι με τελευταίο και πιο μεγαλοπρεπή αυτόν της Μητροπόλεως που βγαίνει μετά τις 22.00 και συνοδεύεται από φιλαρμονική ορχήστρα, Βενετσιάνικα φανάρια (μανουάλια), λάβαρα, τα φλάμπουρα ‘σκόλες’ να είναι στραμμένα στο πλάι σε ένδειξη πένθους. Συνοδεύουν επίσης σχολεία, χορωδία, πρόσκοποι, οδηγοί, Ερυθροσταυρίτες και χιλιάδες πιστοί με αναμμένα κεριά, τις λεγόμενες ‘τόρτσες’. Η μεγάλη χορωδία της Μητρόπολης ψάλλει το ‘Αι γενεαί πάσαι’. Η πομπή ακολουθεί τη διαδρομή από τη Μητρόπολη, ανηφορίζει τα Μουράγια και μέσα από την πύλη των ανακτόρων βγαίνει στην Σπινιάδα και από εκεί στο ιστορικό κέντρο της πόλης. Σε όλη τη διαδρομή είναι τοποθετημένα, στις άκρες του δρόμου, χιλιάδες αναμμένα κεριά δείχνοντας μεταφορικά το δρόμο. Οι τρεις παλιότερες φιλαρμονικές της πόλης συνοδεύουν καθ’ όλη τη διαδρομή παίζοντας η κάθε μία συγκεκριμένο πάντα κομμάτι. Η κόκκινη, που είναι η ‘Παλαιά Φιλαρμονική’ παίζει το Adagio του Albinoni. Η μπλε που είναι η ‘Φιλαρμονική Μάντζαρος’ παίζει την MarciaFunebre του G.Verdi και η ‘Φιλαρμονική Καποδίστριας’ την ElegiaFunebre, την Sventura του Mariani και το πένθιμο εμβατήριο MarcheFunebre του Chopin.
Από τη Μεγάλη Παρασκευή στο Μεγάλο Σάββατο και πιο συγκεκριμένα στις 06.00 το πρωί στον Ιερό Ναό Υπεραγίας Θεοτόκου Φανερωμένης (Παναγία των Ξένων) όπου αναβιώνει το έθιμο του σεισμού που προκαλείται με θόρυβο και κούνημα όλων των εικόνων και καντηλιών του νησιού. Οι πιστοί χτυπούν τα στασίδια προκειμένου να προκαλέσουν τεχνητό σεισμό και να αναπαραστήσουν τον σεισμό που ακολούθησε την Ανάσταση του Ιησού. Στις 09.00 ξεκινά, από το Ναό του Αγίου Σπυρίδωνα, η λιτανεία του Αγίου που καθιερώθηκε το 1550 όταν η Κέρκυρα σώθηκε από λιμό. Ταυτόχρονα γίνεται και η περιφορά του Επιταφίου. Την πομπή ακολουθούν οι τρεις μεγάλες Φιλαρμονικές της πόλης, αποδίδοντας πένθιμα εμβατήρια. Ξαφνικά μέσα σε λίγα λεπτά, από το πένθος του Επιταφίου στη χαρά της πρώτης Ανάστασης που γίνεται στις 11.00 το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου.
Μόλις ο Μητροπολίτης ψάλλει το ‘Ανάστα ο Θεός, κρίνον την γην’ οι καμπάνες όλων των εκκλησιών της πόλης χτυπούν χαρμόσυνα και οι κάτοικοι ρίχνουν τους μπότηδες από τα παράθυρα ή τα μπαλκόνια τους. Τα παράθυρα και τα μπαλκόνια είναι κι αυτά στολισμένα με ένα κόκκινο πανί. Το σπάσιμο των μπότηδων, δηλαδή των κανατιών, συμβολίζει την απομάκρυνση της κακοτυχίας. Ντόπιοι και επισκέπτες κρατούν κομμάτια από τα σπασμένα κανάτια σαν φυλαχτά πιστεύοντας ότι θα τους φέρουν καλή τύχη και ευημερία. Είναι ένα έθιμο που γιορτάζεται μόνο στην Κέρκυρα. Η προέλευση αυτού του εθίμου δεν είναι απολύτως ξεκαθαρισμένη. Κατά μία θεωρία έχει τις ρίζες του στους Καθολικούς της Ενετικής κυριαρχίας, οι οποίοι κάθε Πρωτοχρονιά πετούσαν τα παλιά τους πράγματα για να τους φέρει ο νέος χρόνος καινούργια. Άλλη εκδοχή τοποθετεί το έθιμο στους αρχαίους Έλληνες που κατά την ίδια εποχή του Απριλίου πετούσαν τα παλιά τους κανάτια για να γεμίσουν τα καινούργια με νέους καρπούς γιορτάζοντας την αρχή της γεωργικής περιόδου. Όπως και να έχει οι Κερκυραίοι υιοθέτησαν με ευχαρίστηση το έθιμο και κάθε χρόνο βρίσκουν τρόπους ώστε να το κάνουν να κρατάει όλο και περισσότερο. Μετά τη φασαρία των μπότηδων οι Φιλαρμονικές ξεχύνονται στους δρόμους. Το αλέγκρο μαρς ‘Μη φοβείστε Γραικοί’ κυριαρχεί στον αέρα.
Παράλληλα στην Πίνα, το παλιό εμπορικό κέντρο της Κέρκυρας, αναβιώνει το έθιμο της Μαστέλας. Οι κάτοικοι βάζουν ένα βαρέλι (μαστέλα) γεμάτο νερό, στολισμένο με κορδέλες, φοίνικες και μυρτιές στο δρόμο και καλούν τους περαστικούς να ρίξουν κέρματα κάνοντας μια ευχή. Την ώρα της πρώτης Ανάστασης οι πινιαδόροι κυνηγάνε για να πιάσουν κάποιον και να τον ρίξουν στη μαστέλα. Συνήθως τον ρίχνουν την ώρα που περνούν οι Φιλαρμονικές και ο πολύς κόσμος. Αυτός που είναι στη μαστέλα καταβρέχει τους μουσικούς και όταν βγαίνει παίρνει όλα τα νομίσματα που πετάχτηκαν εκεί από τον κόσμο. Το έθιμο συμβολίζει την απομάκρυνση του κακού, την καλοτυχία και την αναγέννηση της φύσης.
Και φυσικά έχουμε την υποδοχή του Αγίου Φωτός που γίνεται στο Πεντοφάναρο με την παρουσία των τοπικών αρχών. Το Άγιο Φως μεταφέρεται στο Ναό της Αγίας Παρασκευής όπου και ξεκινά η Ακολουθία της Αναστάσεως. Στις 22.00 γίνεται η Ανάσταση στην Καθολική Μητρόπολη για να ολοκληρωθεί μέχρι τις 23.00 ώστε να προλάβουν οι πιστοί να παρευρεθούν και στη λειτουργία της Ορθόδοξης Ανάστασης. Στις 00.00 τα μεσάνυχτα στο πάλκο της Πάνω Πλατείας Σπιανάδα τελείται η Ανάσταση και ψάλλεται το ‘Χριστός Ανέστη’ με τις Φιλαρμονικές να παίζουν το εμβατήριο ‘Οι Γραικοί’. Τα αναμμένα κεριά στα φωτισμένα μπαλκόνια, οι χιλιάδες λαμπάδες των πιστών, τα πυροτεχνήματα, οι τυμπανοκρουσίες, τα βεγγαλικά δηλώνουν πως το γλέντι έχει αρχίσει. Όλο το νησί γιορτάζει την Ανάσταση του Κυρίου με τσιλίχουρδα (μαγειρίτσα), κόκκινα αυγά, φογάτσες, κολομπίνες και άφθονο κρασί.
Το πρωί της Κυριακής του Πάσχα τελείται η Αναστάσιμη Θεία Λειτουργία και η λιτάνευση της εικόνας της Αναστάσεως του Κυρίου σύμφωνα με τη βυζαντινή παράδοση. Το απόγευμα τελείται ο Εσπερινός της Αγάπης στο Μητροπολιτικό Ναό, κατά τη διάρκεια του οποίου διαβάζεται το Ευαγγέλιο σε όλες τις γλώσσες. Την Τρίτη της Διακαινησίμου, το απόγευμα γύρω στις 18.00, πραγματοποιείται η εναπόθεση του Ιερού Λειψάνου του Αγίου στη Λάρνακά του. Είναι το λεγόμενο έθιμο ‘μπάσματα του Αγιού’. Γίνεται με την παρουσία των Αρχών και τη συμμετοχή των παλαιότερων Φιλαρμονικών της πόλης. Είναι σίγουρο ότι το Πάσχα, η μεγαλύτερη γιορτή της Ορθοδοξίας, γίνεται στην Κέρκυρα ακόμα μεγαλύτερη, πιο κατανυκτική, πιο λαμπερή, πιο επιβλητική με έθιμα που δεν υπάρχουν πουθενά αλλού. Είναι ένα ξεχωριστό γεγονός με απήχηση σε όλη την Ελλάδα και φυσικά ένας υπέροχος λόγος για να επισκεφθεί κανείς την Κέρκυρα την Άνοιξη’.
Προτού ολοκληρώσω αυτό το άρθρο, προσκαλώ την συνεντευξιαζόμενη να πει δυο λόγια για την Κερκυραϊκή Ένωση Θεσσαλονίκης και την ιστορία της. Η Κ.Ε.Θ, λέει, ιδρύθηκε στις 18 Μαρτίου του 1928. Αριθμεί επομένως 98 χρόνια διαρκούς παρουσίας στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Οι λίγοι Κερκυραίοι, που είχαν έρθει εδώ για να βελτιώσουν την τύχη τους, αισθάνθηκαν την ανάγκη μιας συχνότερης επικοινωνίας μεταξύ τους καθώς η επαφή με την πατρίδα, τη γενέτειρά τους, ήταν πολύ δύσκολη 100 χρόνια πριν. Ένιωθαν έντονα την ανάγκη να μαθαίνουν τα νέα από το νησί, όπως και να διατηρήσουν παραδόσεις, ήθη και έθιμα αλλά και να γιορτάσουν μαζί τον πολιούχο τους, τον Άγιο Σπυρίδωνα. Έτσι τα 12 πρώτα ιδρυτικά μέλη υπέγραψαν το καταστατικό της Ένωσης, η οποία συνεχίζει μέχρι και σήμερα να προσφέρει στους συμπατριώτες μας και τον πολιτισμό, μέσω των δραστηριοτήτων που υποστηρίζονται από την Ιόνιο Χορευτική Ακαδημία και την Ιόνιο Χορωδία, διατηρώντας, διαδίδοντας και προβάλλοντας τα έθιμα, τις γιορτές και τις πολιτιστικές παραδόσεις της Κέρκυρας. Αξίζει να σημειωθεί, σύμφωνα με την κυρία Παραθυρά, πως πρόεδροι και μέλη της Ένωσης χρημάτισαν εκλεκτοί επιστήμονες και επιχειρηματίες όπως ο καθηγητής Ακτινολογίας Σπ. Κρητικός, ο καθηγητής Νευρολογίας και Ψυχιατρικής Γ. Ζερβόπουλος, ο χειρουργός Αρ. Τριβιζάς, ο Φ. Παπαδάτος, ο Ν. Αλεξάκης, η Ρούλα Καφαντάρη, ο Τηλέμαχος Καββαδίας, ο Θόδωρος Αρταβάνης και πολλοί άλλοι.
Η Ιόνιος Χορευτική Ακαδημία εμφανίζεται με την παραδοσιακή φορεσιά της Κέρκυρας. Μεταξωτές πλισέ φούστες, με προξενιές (κορδέλες) και κεντημένη μπροστούρα (ποδιά), βελούδινα σακάκια, γιλέκα και ζώνες με βυζαντινά κεντήματα, λευκές πουκαμίσες με δαντέλες, ανθοστόλιστο στεφάνι με πέπλο (τορκός) στο κεφάλι, κοσμήματα και καλάθι γεμάτο λουλούδια. Η ανδρική φορεσιά με την παραδοσιακή βράκα, τις άσπρες κάλτσες με τις φουντίτσες, πουκαμίσες λευκές, ζωνάρι, γιλέκο και ψάθινο καπέλο (τρίτσα).
‘Όσο για την Κερκυραϊκή Ένωση Θεσσαλονίκης, αυτή συμμετέχει στις εθνικές γιορτές και παρελάσεις, τιμά τον Άγιο Σπυρίδωνα στις 11 και 12 Δεκεμβρίου με αρτοκλασία, λιτανεία, άρτους και λουκουμάδες, γιορτάζει την ένωση των Επτανήσων με τη μητέρα Ελλάδα στις 21 Μαίου, γιορτάζει τα Εισόδια της Θεοτόκου στις 21 Νοεμβρίου με τα πολύσπορα ή πολυσπόρια, το τσούγκρισμα του αυγού το Πάσχα. Πλουτίζει, επίσης, τις δραστηριότητές της με εκπαιδευτικές εκδρομές, συνεστιάσεις, παρουσιάσεις βιβλίων, λογοτεχνικά αφιερώματα σε ποιητές και λογοτέχνες, ομιλίες και το πιο σημαντικό στις 27 Σεπτεμβρίου 2026 θα γίνουν τα αποκαλυπτήρια της προτομής του πρώτου κυβερνήτης της Ελλάδας Ιωάννη Καποδίστρια στην πλατεία Αριστοτέλους, ανάμεσα στο άγαλμα του Βενιζέλου και την Παναγία Χαλκέων, όπου υπάρχει πινακίδα με τον τίτλο ‘Πλατεία Κέρκυρας’’, καταλήγει η αντιπρόεδρος της Κερκυραϊκής Ένωσης Θεσσαλονίκης.
Τελικά οι εικόνες με ταξίδεψαν για τα καλά στην πανέμορφη Κέρκυρα… ελπίζω να ταξίδεψαν κι εσάς… ας τις κρατήσουμε σαν ένα ωραίο ζέσταμα δίνοντας την υπόσχεση πως κάποια στιγμή θα αξιωθούμε να δούμε κι εμείς, με τη σειρά μας, από κοντά όλα όσα είδαμε μέσα από τα μάτια της συνεντευξιαζόμενης… όσο για εμάς θα βρεθούμε ξανά σύντομα μέσα από ένα επόμενο άρθρο!
