Όλοι/ες έχουμε να αφηγηθούμε κάτι στη ζωή μας. Πρώτα από όλα την ίδια την ιστορία της ζωής μας. Όλοι/όλες αγαπάμε να ακούμε αφηγήσεις μέσα από τις οποίες ανακαλύπτουμε πτυχές της δικής μας ζωής, ταυτιζόμαστε, προβληματιζόμαστε. Ζητώ από την αφηγήτρια Ροδάνθη Δημητρέση να μας μιλήσει για την τέχνη της αφήγησης. Τι είναι; Τι προσφέρει; Σε ποιους/ποιες απευθύνεται; Εκείνη κάνει μια πρώτη και σύντομη αναδρομή στο 1990 όπου και βλέπουμε να υιοθετείται η αφήγηση σε διάφορους τομείς μεταξύ αυτών στην πολιτική, στο μάρκετινγκ, στο δημόσιο λόγο ως εργαλείο επικοινωνίας. Χρησιμοποιείται και σε πολλούς άλλους τομείς όπως στην εκπαίδευση. Η αναβίωση του παραμυθιού και της  τέχνης της αφήγησης, της προφορικότητας ξεκίνησε τη δεκαετία του 60. Μερικές φορές ο κόσμος μπερδεύεται  με το storytelling που ακούει ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια,  γεγονός  που ίσως να μη διευκολύνει την κατανόηση και την αναγνώριση  των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της τέχνης της αφήγησης που ασκούν οι αφηγητές.

Η Φιλιώ και η Κατερίνα πάνε θέατρο

Καταρχάς οαφηγητής, εξηγεί η κυρία Δημητρέση, χρειάζεται  να έχει εκπαιδευτεί ή να έχει κατακτήσει τη δεξιότητα να μπορεί  να διεγείρει τη φαντασία, και να ενεργοποιήσει την ελεύθερη και ενεργή φαντασία  του ακροατή ,  η οποία τον κινητοποιεί συναισθηματικά και έτσι εμπλέκεται  με τον δικό του τρόπο κατά τη διάρκεια της αφήγησης. Όλα αυτά ξεκινούν από την σχέση που αναπτύσσει ο αφηγητής με το παραμύθι , την ιστορία, συνεχίζει με τη σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ του αφηγητή και του ακροατή, όπως επίσης με τις σχέσεις μεταξύ των ακροατών. Όπως είπε ένα πρωτοπόρος της αναβίωσης της προφορικότητας, της   αφήγησης παραμυθιών ο HenriGougaud «To  παραμύθι είναι η τέχνη της σχέσης» .Υπάρχουν τεχνικές  και βοηθούν  αλλά δεν αρκούν. Η τέχνη της αφήγησης λειτουργεί πέρα από τις τεχνικές και το θέαμα. Ο αφηγητής μέσα από την αφήγησή του, ζωντανεύει την ιστορία, ερμηνεύοντας τις εικόνες που  έχει δομήσει κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας  και  προκαλεί τον ακροατή να συμμετέχει. Ο ακροατής είτε είναι παιδί , είτε είναι έφηβος, ενήλικας με τη σειρά του γίνεται  δημιουργός των δικών του εικόνων, νιώθει συναισθήματα που έχουν να κάνουν με δικά του βιώματα, συστήματα αξιών, πεποιθήσεις. Τις εικόνες και τα συναισθήματα τα κουβαλάει μέσα του και μετά την αφήγηση, τις επόμενες μέρες  σε μια εσωτερική πολλές φορές ασυνείδητη διαδικασία, η οποία συμβάλλει στην δική του προσωπική ανάπτυξη, καταλήγει.

Ενδιαφέρομαι να μάθω πώς προέκυψε η δική της ενασχόληση με την τέχνη της αφήγησης και ποια είναι η ιστορία που κρύβεται πίσω από όλο αυτό το εγχείρημα. ‘Κατά την παραμονή μου στη Γαλλία το 1995 αναζήτησα για τον ελεύθερο μου χρόνο μια απασχόληση που θα έδινε νόημα στον χρόνο που ήθελα να διαθέσω για μια δραστηριότητα . Ανακάλυψα ένα εργαστήριο αφήγησης στα Αteliers de laRueRaisin, το οποίο είχε δημιουργήσει ο JeanPorcherot, καθηγητής κλασσικής λογοτεχνίας, αφηγητής    και  καλλιτεχνικός διευθυντής των Festivals Παραμυθιών  των Αteliers de laRueRaisin , Loire : ΝuitduConte σε συνεργασία με το Astronef και  Rancontres  Contées. Βρέθηκα σε μια πολυπολιτισμική ομάδα  ανθρώπων    που ενδιαφέρονταν να γίνουν αφηγητές και αφηγούνταν  παραδοσιακά παραμύθια  στα γαλλικά αλλά και στη μητρική τους γλώσσα.   Έτσι και χωρίς να το καταλάβω για δύο ολόκληρα χρόνια έζησα το ξεκίνημα ενός  ταξιδιού αποκαλυπτικού και καθοριστικού μέχρι και σήμερα’, απαντά.

Εξακολουθώ να θέλω να μάθω κι άλλα γύρω από αυτήν την ιστορία. Τι συνέβη μετά από αυτό το αποκαλυπτικό ταξίδι και πώς όλο αυτό μεταφέρθηκε, σαν εμπειρία, στην Ελλάδα; Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα είχε έντονη την επιθυμία να μοιραστεί αυτό που είχε ζήσει. Οργάνωσαν λοιπόν, το 2000, για πρώτη φορά στη Θεσσαλονίκη μια εβδομάδα δίγλωσσων αφηγήσεων για όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης σε συνεργασία με το Νηπιαγωγείο ‘Αργώ’ της Μέριμνας Ποντίων Κυριών και υπό την αιγίδα του Υπουργείου Μακεδονίας Θράκης. Δεν έμεινε, όμως, μόνο σε αυτό. Οργάνωσε βραδιές παραστάσεων αφήγησης για επαγγελματίες και για ανθρώπους που ήθελαν να ακούσουν παραμύθια καθώς επίσης ένα διήμερο σεμινάριο για ανθρώπους που ήθελαν να γνωρίσουν την τέχνη της αφήγησης. Αν και ο κόσμος ζητούσε την οργάνωση νέων σεμιναρίων και δράσεων , επειδή οι προτεραιότητες στη ζωή όσων είχαν συνεργαστεί για  αυτή τη διοργάνωση ήταν άλλες, δεν προχώρησαν στη δημιουργία ενός φορέα που αυτή ήταν η αρχική πρόθεση. Στη συνέχεια πηγαινοερχόταν στη Γαλλία με συμμετοχή σε Φεστιβάλ, φρόντιζε να βάζει στη δουλειά της, ως εκπαιδευτικός εικαστικός, την αφήγηση και το 2009  δημιούργησαν την ActionArt/Εικαστική Δράση με σκοπό τη διάδοση της Παγκόσμιας Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, της προφορικής παράδοσης,  την ενθάρρυνση της προσωπικής και συλλογικής καλλιτεχνικής έκφρασης μέσα από διαφορετικές μορφές τέχνης, την ευαισθητοποίηση σε θέματα που απασχολούν την κοινωνία Το 2012 δημιούργησαν για  εκπαίδευση και επιμόρφωση,  το εργαστήριο αφηγητών για τη διάδοση της Τέχνης της Αφήγησης. Οργανώνουν παραστάσεις αφήγησης για παιδιά, την οικογένεια, ενήλικες, πολύγλωσσες παραστάσεις αφήγησης. Εδώ και 13 χρόνια οργανώνουν το Διαπολιτιστικό Φεστιβάλ Αφήγησης Θεσσαλονίκης και εδώ και 9 χρόνια ,το πολυήμερο αφιέρωμα στην Αφήγηση στη Σαμοθράκη. Συνεργάζονται  με καλλιτέχνες, επιστήμονες, κοινωνικούς και πολιτιστικούς φορείς, ομάδες, ιδρύματα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, καθώς και με ιδιώτες  παρέχοντας ευκαιρίες και προγράμματα εθελοντισμού. Τα προγράμματα τους γίνονται δια ζώσης αλλά και διαδικτυακά όπου και όποτε χρειάζεται. Όσο για τις παραστάσεις τους, αυτές απευθύνονται σε παιδιά, νέους και ενήλικες. Το ίδιο ισχύει και για τα εικαστικά εργαστήρια.

Έμαθα για τις εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται στο Θεατράκι της ΧΑΝΘ και είναι ευκαιρία να μάθω περισσότερα από την ίδια που έχει την έμπνευση και την ευθύνη του στησίματος. Στο Μικρό Θέατρο της ΧΑΝΘ γίνονται όμορφα πράγματα, ομολογεί. Όμορφα πράγματα γίνονται και στα σχολεία. Όμορφα πράγματα που απευθύνονται στους μαθητές. Τα σχολεία έχουν την επιλογή να τα πραγματοποιήσουν είτε στη ΧΑΝΘ είτε στο δικό τους χώρο. Δημιούργησαν ένα πρόγραμμα ευαισθητοποίησηςσε θέματα σημαντικά που αφορούν στα παιδιά και στη κοινωνία μας, όπως το δικαίωμα του παιδιού, τον εκφοβισμό, τη διαφορετικότητα, τα έθιμα-πολιτιστική κληρονομιά,το περιβάλλον, την ανακύκλωση.  Πρόκειται για μια σειρά παραστάσεων αφήγησης και δημιουργικών εργαστηρίων όπου μέσα  από την Τέχνη της Αφήγησης , την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά σε συνδυασμό με μουσική, ομαδικό παιχνίδι,  σύγχρονη τέχνη και με διάφορες μορφές τέχνης και τεχνικές, τα παιδιά ατομικά και συλλογικά πειραματίζονται, ανακαλύπτουν, ανταλλάσσουν σκέψεις και ιδέες, χαίρονται και γνωρίζονται μεταξύ τους με έναν διαφορετικό τρόπο.

Μια φορά το μήνα πραγματοποιούνται, επίσης, παραστάσεις πλαισιωμένες με μουσική για όλη την οικογένεια, προσκαλώντας μαζί με το παιδί όχι μόνο τους γονείς αλλά και παππούδες, γιαγιάδες, φίλους , νονούς… Έχουν την ευκαιρία να ζήσουν ξεχωριστές στιγμές μακριά από οθόνες,  στιγμές χαράς και θαλπωρής,  που δυναμώνουν τις σχέσεις και όλα αυτά ακούγοντας και βιώνοντας ιστορίες που έχουν κάτι να πουν στον καθένα ξεχωριστά. Η επόμενη προγραμματισμένη συνάντηση στο Μικρό Θέατρο της ΧΑΝΘ θα πραγματοποιηθεί αυτό το Σάββατο (28 Φεβρουαρίου) στις 18.00. Πρόκειται για μια παράσταση αφήγησης με μουσική για την οικογένεια με τίτλο ‘Γιατί ο κόσμος έγινε έτσι κι όχι αλλιώς; Αφήγηση μύθων’.

Αναρωτιέμαι πώς να ανταποκρίνεται ο κόσμος στις συναντήσεις αφήγησης. Εκείνη μου λύνει την απορία λέγοντας πως οι αντιδράσεις των παιδιών είναι άμεσες. Εκφράζουν άμεσα το συναίσθημα και με λόγια και με αγκαλιές. Αποκαλεί την επαφή με τα παιδιά μοναδική. Η πράξη της αφήγησης είναι, όπως λέει, μια πράξη προσφοράς και γενναιοδωρίας. Τα παιδιά τους το επιστρέφουν στο δεκαπλάσιο. Από την άλλη υπάρχουν οι ενήλικες που, όταν εμπλέκονται με την ιστορία και την υπόθεση ή τους ήρωες, αφήνουν να φανεί στο πρόσωπό τους η χαρά, η συγκίνηση ακόμα και ένα αρνητικό συναίσθημα. Κι όταν συμβαίνει αυτό, τότε καταλαβαίνει ότι έγινε καλή δουλειά. Καταλαβαίνει και κάτι άλλο. Ότι η αφήγηση και το παραμύθι λειτούργησαν. Γιατί το παραμύθι αυτόν τον σκοπό έχει. Να ψυχαγωγεί αλλά κυρίως να αφυπνίζει.

Την προσκαλώ να μοιραστεί μαζί μας μια εμπειρία, από μια βραδιά αφήγησης, που θα της μείνει αξέχαστη. ‘Eίναι πολλές γιατί κάθε παράσταση είναι μοναδική’, λέει. ‘Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια performance. Οπότε η αφήγηση ζωντανεύει την ιστορία   σε πραγματικό χρόνο  καθιστώντας την μοναδική. Αξέχαστες είναι στιγμές που έχω ζήσει με την ομάδα πολύγλωσσης αφήγησης  όπου συμμετείχαν άνθρωποι διαφορετικής κουλτούρας(Γαλλία, Ιαπωνία, Αλβανία, Αφρική, Τουρκία κλπ), θρησκείας, εθνικότητας και αφηγούμασταν σε σχολεία και σε παραστάσεις για ενήλικες. Θυμάμαι να πηγαίνουμε σε σχολεία πριν από 8 περίπου χρόνια και όταν ρωτούσα τα παιδιά αν μιλούνε στο σπίτι άλλη γλώσσα έβλεπα ένα το πολύ δύο χέρια να σηκώνονται. Τα σχολεία μας έχουν πολύ μεγάλο ποσοστό αλλόφωνων μαθητών. Στο τέλος της παράστασης έκανα την ίδια ερώτηση και τα χέρια αυτή τη φορά ήταν πολλά. Τους ζητούσα να μας πουν στη γλώσσα τους πως είναι το μια φορά κι έναν καιρό  ή άλλες εκφράσεις που είχαν σχέση με το παραμύθι. Στη συνέχεια έβλεπα τη χαρά στα πρόσωπά τους, πως αγκάλιαζαν  τον αφηγητή ή την αφηγήτρια που αφηγούνταν στη μητρική τους γλώσσα. Μια φορά, τότε που συμμετείχε στην ομάδα μας ως αφηγήτρια μια κοπέλα από την Ιαπωνία, οι μαθητές του σχολείου ανακάλυψαν μια συμμαθήτρια τους η οποία ήταν μισή Ελληνίδα , μισή γιαπωνέζα. Γνώριζαν ότι κατά το ήμισυ είναι από άλλη χώρα αλλά μέχρι εκεί. Η  συμμαθήτρια τους σήκωσε δειλά το χέρι και απευθύνθηκε στην αφηγήτρια μιλώντας στη μητρική τους γλώσσα. Ήταν σπουδαίες στιγμές! Να μπορείς και να νιώθεις την ελευθερία ότι είναι αποδεκτό αυτό που είσαι σε μια χώρα όπου  η κυρίαρχη γλώσσα δεν είναι η γλώσσα σου!’, συνεχίζει και ολοκληρώνει ως εξής: ‘Επίσης με όσους συμμετείχαν ως αφηγητές στην πολύγλωσση ομάδα ζήσαμε σπουδαίες στιγμές. Κάθε χρόνο συμμετέχουν και από διαφορετικές χώρες (Γαλλία, Αφρική, Ιαπωνία, Αλβανία, και γενικά Βαλκάνια, Ρωσία κ.α). Ερχόντουσαν συνεσταλμένοι, μερικές φορές δύσπιστοι. Μετά από δύο μήνες που τους εκπαίδευα σε ατομικό και ομαδικό επίπεδο στην αφήγηση ξεκινούσαμε τις παραστάσεις. 

Τους έβλεπα και τους καμάρωνα να στέκουν με υπερηφάνεια  μπροστά σε 50, 70 άτομα και να αφηγούνται στη μητρική τους γλώσσα και να  νιώθουν ότι η φωνή τους ακούγεται και την καταλαβαίνουν!Μια ακόμα αξέχαστη στιγμήήταν  το 1997 ,όταν σε μια παρέα αφηγητών στη Γαλλία , γνώρισα  μια αρμένισα γιαγιά 93 χρόνων. Αρχίσαμε οι παραμυθάδες να λέμε παραμύθια και  ιστορίες. Σε κάποια στιγμή η γιαγιά άρχισε να λέει και αυτή ιστορίες  από την πατρίδα της, πως ζούσαν, τι όμορφα που ήταν και πως ξεριζώθηκαν. Άρχισε να περιγράφει το οδοιπορικό και τις συνθήκες. Σιγά σιγά άρχισα να την συμπληρώνω. Η παρέα απόρησε. Δημιουργήθηκε μια ατμόσφαιρα  οικειότητας και συγκίνησης   ανάμεσα σε μένα και τη γιαγιά που αγκάλιασε την παρέα. Ακούγανε πράγματα που δεν τα είχαν ακούσει, φυσιολογικό ήταν όμως πράγματα που ήταν σε πλήρη συντονισμό ανάμεσα σε ανθρώπους που είχαν μεγάλη διαφορά ηλικίας και η μια τα έζησε σε παρελθόντα χρόνο ή άλλη; πως  τα έλεγε και  τα ένιωθε δίχως να τα έχει ζήσει; Ζωντανέψαμε ιστορίες του χθες στο εδώ και τώρα.  Το οδοιπορικό της ,οι εμπειρίες και οι ιστορίες της «συνάντησαν» αυτές της γιαγιάς μου  από τη Σμύρνη. Όταν η γιαγιά μου τις αφηγούνταν, χαρτογραφήθηκαν και αποτυπώθηκαν στη ψυχή μου, είναι μέρος του εαυτού μου.  Ιστορίες ανθρώπων που άντεξαν  με αξιοπρέπεια και ξανάχτισαν τη ζωές τους σε μια καινούργια πατρίδα’.

Κάπου εδώ ολοκληρώνεται αυτή η συνάντηση αν και είμαι σίγουρη πως θα μπορούσαμε να συνομιλούμε για ώρες. Αυτό συμβαίνει με ανθρώπους που έχουν να αφηγηθούν και να μοιραστούν εμπειρίες, αναμνήσεις και θησαυρούς.

Ραντεβού την επόμενη Παρασκευή με ένα καινούργιο άρθρο…η Φιλιώ και η Κατερίνα πάνε θέατρο και τους αρέσει πολύ!