Η φημισμένη μαύρη κωμωδία του Τομάς Γκουτιέρεζ Αλέα
Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΕΝΟΣ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΗ LA MUERTE DE UN BUROCRATA
Κωμωδία / Ασπρόμαυρη / Διάρκεια: 84′ Παραγωγή: Κουβανική, (1966)
Σκηνοθεσία: Τόμας Γκουτιέρεζ Αλέα
Πρωταγωνιστούν: Σαλβατόρ Γουντ, Σίλβια Πλάνας, Μανουέλ Εστανίλο, Γκασπάρ ντε Σαντελίσες
Μια εξαιρετικά ευρηματική σάτιρα – με έντονο το στοιχείο της «Μαύρης Κωμωδίας» κατά της γραφειοκρατίας και των εντελώς παράλογων κανόνων λειτουργίας και των μηχανισμών της.
Περίληψη
H ταινία είναι μια εξαιρετικά ευρηματική σάτιρα κατά της γραφειοκρατίας και των εντελώς παράλογων κανόνων λειτουργίας και των μηχανισμών της. Σκηνοθετημένη με πρωτοτυπία και οίστρο είναι και ένας φόρος τιμής στο κινηματογραφικό είδος του μπουρλέσκ και στους μεγάλους κωμικούς του. Ο κεντρικός ήρωας του Αλέα είναι ένας φτωχοδιάβολος που τινάζει τα πάντα στον αέρα, διακωμωδώντας τον ακατανόητο όσο και παρανοϊκό κόσμο της γραφειοκρατικής εξουσίας. Η ταινία δεν είναι μονάχα μια από τις κορυφαίες στιγμές του κουβανικού κινηματογράφου, αλλά και μια από τις καλύτερες που έγιναν ποτέ για την εγγενή τρέλα κάθε γραφειοκρατικού μηχανισμού σε κάθε κοινωνία και σε κάθε εποχή.
Υπόθεση
Όταν ένας σταχανοβίτης εργάτης, αφοσιωμένος στο έργο της επανάστασης και στην οικοδόμηση της σοσιαλιστικής κοινωνίας χάνει τη ζωή του εν ώρα υπηρεσίας και καθήκοντος, στην κηδεία του οι σύντροφοί του κάνουν την ύψιστη τιμή να τον θάψουν μαζί με το εργατικό του βιβλιάριο. Αυτό το γεγονός όμως ανοίγει τους ασκούς του Αιόλου, καθώς η χήρα του δεν μπορεί να πάρει την σύνταξη του νεκρού χωρίς το θαμμένο βιβλιάριο. Ένας αφελής ανιψιός της προσφέρεται να διορθώσει τα πράγματα και μπλέκει σε ένα απίστευτο γραφειοκρατικό λαβύρινθο, σε έναν κόσμο από γραφεία υπηρεσίες και ατέλειωτες αναμονές, εχθρικό, καταπιεστικό, σχεδόν καφκικό, όπου η παράνοια συμβαδίζει με την ιλαρότητα και το τραγικό με το γελοίο.
Ο Αλέα, ιδρυτής του Κουβανικού Ινστιτούτου Κινηματογραφικής Τέχνης και Βιομηχανίας, με την ταινία αυτή κάνει μια ευρηματική σάτιρα κατά της γραφειοκρατίας. Η υπόθεση αναφέρεται σ’ έναν υποδειγματικό εργάτη, που πεθαίνει στην Κούβα. Στην κηδεία του τον θυμούνται όλοι και για να τον τιμήσουν του κάνουν τη μεγάλη τιμή να τον θάψουν μαζί με το εργατικό βιβλιάριό του. Μετά το θάνατό του, η χήρα του μπλέκει σε μια σειρά περιπέτειες και ταλαιπωρίες, προκειμένου να πάρει τη σύνταξη του νεκρού. Ενας ανιψιός της θα θελήσει να τη βοηθήσει, αλλά θα μπλέξει σε μια απελπιστική και αδιέξοδη γραφειοκρατία
Συνήθως οι λαϊκές ταινίες κάθε χώρας απευθύνονται σχεδόν αποκλειστικά στους πολίτες αυτής της χώρας. Π.χ. δύσκολα οι ξένοι θα παρακολουθήσουν και θα καταλάβουν μια ελληνική ταινία από τη δεκαετία του ’60, την κλασική εποχή του ελληνικού κινηματογράφου δηλαδή. Δύσκολο, αλλά όχι απίθανο. Μια λαϊκή ταινία από την Κούβα, λοιπόν, δύσκολα θα είχε απήχηση σε διαφορετικό κοινό.
Έλα όμως που το θέμα του «Ο θάνατος ενός γραφειοκράτη» από τη χρονιά του 1966 ταιριάζει τόσο μα τόσο πολύ στο ελληνικό ταμπεραμέντο και οι ιστορίες του θα μπορούσαν να αφορούν το ελληνικό δημόσιο, με το οποίο όλοι έχουμε εμπειρίες, ιδία άποψη, ή και κάποια ανάλογη ιστορία να αφηγηθούμε. Σαρδόνιο, μαύρο χιούμορ που ισοπεδώνει τα πάντα και προκαλεί αβίαστα το γέλιο! Μια κωμωδία που αξίζει να ανακαλύψετε. Όλα ξεκινάνε από τη στιγμή που θάψανε τον αγαπημένο τους θείο μαζί με την κάρτα ασφάλισης και πρέπει τώρα να τη βρούνε για να φτιάξουν τα χαρτιά της θείας ώστε να πάρει τη σύνταξη. Και ακολουθώντας τις νόμιμες, γραφειοκρατικές οδούς, γίνεται της κακομοίρας!
Τόμας Γκουτιέρεζ Αλέα: Στην υπηρεσία της επανάστασης
Ο σημαντικότερος σκηνοθέτης του σύγχρονου κουβανέζικου κινηματογράφου, ο Τόμας Γκουτιέρεζ Αλέα είναι επίσης και ο πιο γνωστός στο δυτικό κοινό.
Γεννήθηκε στην Αβάνα το 1928 και σπούδασε Νομική στο Πανεπιστήμιο της Αβάνας και κινηματογράφο στην Ιταλία, στο Centro Sperimentale di Cinematografia. Έντονα επηρεασμένος από τον Ιταλικό Νεορεαλισμό, επέστρεψε, την δεκαετία του 50, στην Κούβα και εντάχθηκε στη ομάδα Nuestro Tiempo. Μαζί με τον σκηνοθέτη Julio Garcia Espinosa σκηνοθέτησαν το 1955, ένα ντοκιμαντέρ που απαγορεύτηκε από το καθεστώς. Συμμετείχε ενεργά στον αγώνα ενάντια στην δικτατορία του Μπατίστα. Κεντρικό πρόσωπο στην κινηματογραφία της Κούβας μετά την επανάσταση, ο Tomas Gutierrez Alea είναι ένας από τους ιδρυτές του Instituto Cubano del Arte e Industrias Cinematograficos (ICAIC).
Το έργο του αντανακλά και καταγράφει τους ιδεολογικούς και πολιτικούς προβληματισμούς, τις εσωτερικές ανησυχίες της κουβανέζικης κοινωνίας. Με τις ταινίες του παρακολουθεί την πορεία της χώρας του από τον αγώνα ενάντια στην δικτατορία του Μπατίστα, στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης και από τις δύσκολες συνθήκες του Ψυχρού Πολέμου στα χρόνια του οικονομικού αποκλεισμού. Το έργο του, εκτός από ντοκιμαντέρ, περιλαμβάνει πολιτικές σάτιρες ενάντια στην γραφειοκρατία, ιστορικά δράματα, πολιτικές αλληγορίες, κωμωδίες.
Η ταινία αυτή που σατιρίζει και επιτίθεται κατά της γραφειοκρατίας, αποτελεί και μία αυτοκριτική ενός λεγόμενου καθεστώτος χώρας του υπαρκτού σοσιαλισμού. Αν τολμούσε κάποιος έλληνας εκείνης της εποχής να γυρίσει παρόμοια ταινία στην Ελλάδα, αν ζούσε στο εξωτερικό θα του είχε αφαιρεθεί η ιθαγένεια, ενώ αν ζούσε στην Ελλάδα, θα παραθέριζε στην Γιάρο μέχρι την πτώση της χούντας. Η Κούβα όμως τόλμησε και έστειλε το προϊόν της αυτό σε όλα τα φεστιβάλ, από όπου και αποκόμισε σημαντικές διακρίσεις.
Ξεκαρδιστικές οι εμπειρίες του νεαρού θύματος που προσπαθώντας να απεμπλακεί από τα γρανάζια της και επισκεπτόμενος διάφορους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς για να βρει λύση, εκεί αδυνατούν να τον εξυπηρετήσουν διότι είναι απασχολημένοι με την σύνθεση του πανό που γράφει: ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΗ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΑ!!!
Λίγα λόγια για τον σκηνοθέτη Τόμας Γκουτιέρεζ Αλέα (Tomás Gutiérrez Alea)
Ήταν Κουβανός σκηνοθέτης, σεναριογράφος και ντοκιμαντερίστας. Γεννήθηκε στην Αβάνα το 1928. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αβάνας και για δύο χρόνια κινηματογράφο στο CSDC της Ρώμης.
Επηρεασμένος από τον ιταλικό νεορεαλισμό, ξεκίνησε την καριέρα του ως ντοκιμαντερίστας στην Κουβα του Μπατίστα, αλλά μετά την επικράτηση της επανάστασης μεταπήδησε στον αφηγηματικό κινηματογράφο, με έντονα χιουμοριστικό στυλ. Υποστήριξε την επανάσταση αλλά πάντα κρατούσε μια κριτική στάση απέναντι στην οικονομική και κοινωνική πολιτική της χώρας του. Τις δύο τελευταίες του ταινίες τις σκηνοθέτησε μαζί με τον φίλο του Χουάν Κάρλος Τάμπιο. Ο Τίτον, όπως τον φώναζαν οι φίλοι του, πέθανε από καρκίνο, το 1996 στην Αβάνα.
Κριτική του Βασίλη Ραφαηλίδη για την ταινία
Ο Τόμας Γκουτιέρεζ Αλέα, το «πρώτο όνομα» του κουβανέζικου κινηματογράφου, είναι αυτός που οργάνωσε το κινηματογραφικό τμήμα κατά τη διάρκεια της επανάστασης και που, με τη λήξη της ίδρυσε μαζί με άλλους το Κουβανέζικο Ινστιτούτο Κινηματογραφίας στην Αβάνα, δηλαδή τον κρατικό οργανισμό που είναι επιφορτισμένος με την παραγωγή και τη διανομή.
Ο θάνατος ενός γραφειοκράτη, είναι η τέταρτη «ειρηνική» ταινία του, γυρισμένη το 1966, προφανώς στο πλαίσιο μιας εκστρατείας για την καταπολέμηση της γραφειοκρατίας. Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια ταινία προγραμματική και παιδαγωγική, που έχει έναν πολύ συγκεκριμένο στόχο: να καταδείξει πως το «ρεαλιστικό» γεγονός της ύπαρξης μιας παραλυτικής γραφειοκρατίας, είναι στη βάση του και στην ουσία του βαθιά και ολικά παράλογο, αφού αρνείται και την προφάνεια και τον κοινό νου και το αυταπόδεικτο. Απλό παράδειγμα, εκείνο το μπουρ-λέσκ «πιστοποιητικό γεννήσεως» που πιστοποιεί επισήμως πως ένας «ήρωας της εργασίας» εργάστηκε όντως!
Και τούτο, για να μπορέσει η χήρα να πάρει τη σύνταξη του πεθαμένου συζύγου που υπήρξε ένα είδος σταχανοβίτη της τέχνης: ήταν γλύπτης που στο πλαίσιο της αύξησης του «πλάνου δουλειάς» εφεύρε μια μηχανή για την κατασκευή προτομών για τη στρατιά των παντοειδών ηρώων που παρήγαγε το καινούργιο ηρωοπαραγωγό καθεστώς.
Τον γλύπτη, μια και υπήρξε «ήρωας της εργασίας» τον θάβουν με το εργατικό του βιβλιάριο. Και τούτη η ύψιστη τιμή για ένα νεκρό εργάτη, τιμή παντελώς κενή περιεχομένου
και γραφειοκρατικής έμπνευσης, είναι η αφορμή για να κινηθεί ο σατανικός, στον πλήρη παραλογισμό του, γραφειοκρατικός μηχανισμός: η χήρα δεν μπορεί να πάρει σύνταξη χωρίς το θαμμένο εργατικό βιβλιάριο που, ωστόσο, θάφτηκε κατ’ εντολήν άλλων γραφειοκρατών: η γραφειοκρατία δεν επιτρέπει την εκταφή, συμβουλεύοντας να κάνει υπομονή η χήρα… δυο χρόνια για να ‘ρθει «φυσιολογικά» στα χέρια της το χάρτινο βιβλιάριο
Κατόπιν τούτου του ύψιστου παραλογισμού, ένας ανιψιός του μακαρίτη ξεθάβει νύχτα και παράνομα το πτώμα.
Το βιβλιάριο έρχεται επιτέλους στα χέρια της χήρας, αλλά μαζί μ’ αυτό ξανάρχεται στο σπίτι και το πτώμα του συζύγου. Και διατηρείται… φρέσκο με πάγο που κουβαλούν οι γειτόνισσες. Διότι η γραφειοκρατία δε δίνει άδεια ταφής YIQ ένα πτώμα που δεν ξεθάφτηκε επισήμως. Και κατοχυρώνει επιπρόσθετα την άρνηση της με το «λογικό» επιχείρημα πως δεν είναι δυνατόν να εκδοθεί δύο φορές για τον ίδιο πεθαμένο πιστοποιητικό θανάτου.
Το κωμικοτραγικό δράμα λύνεται τελικά με τρόπο άκρως αποτελεσματικό: ο ανιψιός πνίγει τον αρχιγραφειοκράτη διευθυντή του νεκροτομείου μέσα στο τσιφλίκι του, δίπλα στον ανοιχτό και αναμενοντα τάφο του γλύπτη.
Ο σεναριακός μύθος είναι στ’ αλήθεια καταπληκτικός στη σατανική του ευρηματικότητα.
Είναι ένας μύθος ρεαλιστικός στο έπακρο (οι αναφορές σε μια πραγματικότητα δεν αφήνουν κανένα περιθώριο για μεταθέσεις στην περιοχή του φανταστικού) και ταυτόχρονα τόσο παράλογος, που μόνο στην περιοχή του φανταστικού μπορούσε να δικαιωθεί από τη μυθοπλασία.
Απλό διδακτικό συμπέρασμα: η γραφειοκρατία δεν είναι παρά η εισβολή του φανταστικού και παραλόγου στο χώρο του πραγματικού και λογικού. Είναι, μ’ άλλα λόγια, ένα σκάνδαλο της λογικής, και ως τέτοιο θα μπορούσε εύκολα να απαλειφθεί με μια απλή ενεργοποίηση του κοινού νου, και μια επαναφορά του μυαλού στη φυσιολογική του θέση μέσα στην κρανιακή κάψα.
Ο θαυμάσιος Αλέα, που σπούδασε κινηματογράφο στο Τσέντρο Σπεριμεντάλε της Ρώμης, εκμεταλλεύεται το δικό του σενάριο με τρόπο που αποτελεί ένα είδος σύνοψης ολόκληρης της ιστορίας της κινηματογραφικής κωμωδίας, και γενικότερα της παρεμβολής του χιούμορ σε όλα τα κινηματογραφικά είδη. Σχεδόν η κάθε σκηνή της ταινίας είναι μια εύκολα διαγνώσιμη αναφορά σε μια συγκεκριμένα ταινία, απ’ όπου ο Αλέα δανείζεται ένα συγκεκριμένο εύρημα. Τούτα τα δάνεια όχι μόνο δεν τα αποκρύβει κατά τον προσφιλή στους ιδεοκλόπους τρόπο, αλλά έχει την εντιμότητα να αφιερώσει την ταινία του σε όλους όσοι «έκλεψε». Στο ζενερίκ προσθέτει πάνω από δεκαπέντε ονόματα κινηματογραφικών του προγόνων, συμπεριλαμβανομένου του Μπιουνιουέλ και του Ουέλς.
Συνέντευξη Tomás Gutiérrez Alea: «Πρέπει να πατάς σταθερά στη γη»
Το ότι γίνονται ταινίες σαν το «Φράουλα και σοκολάτα»/ Fresa y Chocolate (1993) σημαίνει ότι η Κούβα αλλάζει ή ότι το καθεστώς είναι πιο τρωτό;
Δεν νομίζω. Αλλάζει, ανεξάρτητα από το ότι γίνονται τέτοιες ταινίες. Κι άλλες ταινίες μου έκαναν κριτική. Ο «Θάνατος του γραφειοκράτη»/ Muerte de un burócrata (1966), για παράδειγμα ή , πολύ περισσότερο, οι «Μνήμες υπανάπτυξης»/ Memorias del Subdesarrollo (1968) με τις οποίες εδώ και χρόνια έκανα πολύ πιο βαθιά κριτική. Κάποιοι πιστεύουν ότι το να κάνεις κριτική στην κυβέρνηση δίνει όπλα στο εχθρό, τους τρομοκρατεί. Εγώ πιστεύω ακριβώς το αντίθετο. Πιστεύω ότι το να μην κάνουμε μας αποδυναμώνει, ενώ με την κριτική δυναμώνουμε, αλλάζουμε, βελτιωνόμαστε. Η κριτική είναι απολύτως αναγκαία…
Ο κινηματογράφος για σας είναι ένα όπλο, ένας τρόπος ν’ αλλάξει η κοινωνία;
Δεν νομίζω ότι επιδρά τόσο στις αλλαγές της κοινωνίας. Υπάρχουν άλλα όπλα πιο άμεσα. Ο κινηματογράφος λειτουργεί στο πολιτιστικό επίπεδο. Έχει μεγάλη επιρροή, αλλά δεν γίνονται επαναστάσεις από τις οθόνες. Οι ταινίες είναι αντανάκλαση μιας πραγματικότητας, ένα ερέθισμα για σκέψη για ν’ ανοίξουν οι δρόμοι. Αλλά δεν έχουν το νόημα να κάνουν κήρυγμα και να ξεσηκώνουν ένα λαό και τον κάνουν να συνειδητοποιεί την αδικία στην οποία ζει. Είναι απλά ένας κόκκος άμμου.
Εσείς συμμετείχατε στην επανάσταση από την πρώτη στιγμή και ήσασταν πιστός σ’ αυτή σε όλη σας τη ζωή;
Δεν ήμουν μαχητής, αλλά συμμετείχα στην παράνομη πάλη στην πόλη. Ναι, είχα κάποια συμμετοχή. Όπως και το ενενήντα τοις εκατό της χώρας, ήμουν ενάντιος στην κυβέρνηση του Μπατίστα. Απλά πιστεύω ότι υπήρξα συνεπής.
Θα πρέπει να παρακολουθήσατε το όνειρο, που ήταν και δικό σας, να καταστρέφεται.
Πώς το βλέπετε τώρα;
Η επανάσταση για μένα σήμαινε τα πάντα, κάτι πολύ πολύτιμο, που μπορούσε να γεμίζει τη ζωή ενός ανθρώπου και μιας χώρας, να οδηγεί, στο να κυριαρχεί, να εξουσιάζει κανείς την ίδια του τη μοίρα και να το κάνει καλά. Το πρώτο μέρος σε μεγάλο βαθμό το κατάφερε.
Η επανάσταση στην οποία συμμετείχατε έγινε κομμουνιστική αργότερα. Πείτε μου γι’ αυτό.
Εγώ δεν είχα τίποτε ενάντια στους κομμουνιστές που τότε είχαν έναν πρόγραμμα πολύ πιο ήπιο- για την ανάπτυξη της αστικής μας τάξης- απ’ αυτό που αργότερα εξελίχθηκε στην επανάσταση. Οι κομμουνιστές πρότειναν μια επανάσταση στην οποία θα μπορούσε ν’ αναπτυχθεί η αστική τάξη αυτής της χώρας, χωρίς όμως να είναι υποταγμένη στις Ενωμένες Πολιτείες.
Και αργότερα η αστική τάξη μετατράπηκε σε δαίμονα…
Έτσι είναι. Αλλά το εγχείρημα του κομμουνισμού στο Τρίτο Κόσμο εμφανίστηκε σαν πυροτέχνημα. Όταν δεν μπορείς να κάνεις τίποτα άλλο από έναν πρωτόγονο κομμουνισμό, αυτό που κάνεις είναι να κοιτάς προς τα πίσω. Ο κομμουνισμός είναι ένας στόχος που δεν ξέρω αν κάποια μέρα θα τον επιτύχει η ανθρωπότητα, ούτε από ποιους δρόμους- είναι πρόθεση. Αλλά είναι φανερό ότι δεν μπορεί να κάνεις άλμα στην ιστορία και να εφεύρεις μια λύση χωρίς να περάσεις από μια ρεαλιστική διαδικασία πατώντας με τα πόδια σταθερά στη γη. Εδώ είχαμε ένα πολύ φιλόδοξο πρόγραμμα, που έφερε μεγάλη φτώχεια στο νησί. Είναι αλήθεια ότι διέσωσε την ανθρώπινη προσωπικότητα, ανάπτυξε πολύ την εκπαίδευση, έδωσε στον Κουβανό το αίσθημα της ίδιας του της αξίας. Όλα αυτά κατακτήθηκαν. Αλλά με τον καιρό η πραγματικότητα σου διαστρέφει αυτές τις αξίες. Τώρα υπάρχει μια γενικευμένη διαφθορά, σε επίπεδα πολύ στενά, πολύ χαμηλά.
Είναι η καθημερινή διαφθορά, όχι αυτή που βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα και για την οποία και σεις κάτι ξέρετε. Αλλά δεν ξέρω ποια είναι η χειρότερη.
Τι θα μείνει από αυτή την επανάσταση;
Εγώ πιστεύω πως, έτσι κι αλλιώς, έχει επιφέρει ένα τεράστιο άλμα, πως το άλμα που έχουμε κάνει σε σχέση μ’ αυτό που ήμασταν, σε σχέση με τις χώρες της Λατινικής Αμερικής, είναι σημαντικό. Υπάρχουν αξίες που είναι παρούσες. Αλλά η αλήθεια είναι ότι κινδυνεύουμε να τα χάσουμε όλα.
Η διατήρηση της υγείας και της παιδείας είναι το όριο που πρέπει να διατηρηθεί;
Ακριβώς. Ο κίνδυνος σ’ ένα άνοιγμα χωρίς όρια είναι να σε στείλει στο άλλο άκρο. Αυτό θα ήταν μοιραίο. Αλλά αυτός είναι ο κίνδυνος που διατρέχουμε. Παρ’ όλα αυτά, θέλω να είμαι αισιόδοξος. Υπάρχει πολύς κόσμος που θέλει να διαφυλάξει όλες αυτές τις αξίες και να κατάσταση σ’ ένα βαθμό εξακολουθεί να υπάρχει. Αλλά τώρα μέσα σ’ όλα αυτά, αρχίζει να εμφανίζεται η διπροσωπία και η υποκρισία. Είναι αξιοθρήνητο.
Ελευθερία έκφρασης: Πώς αντέχει ένας διανοούμενος αυτό το έλλειμμα;
Αυτό που με στενοχωρεί είναι η έλλειψη πληροφόρησης, επαφών με άλλους πολιτισμούς. Τώρα με στενοχωρεί όσο ποτέ το γεγονός ότι είμαστε νησί, ότι είμαστε απομονωμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο. Όσον αφορά την ελευθερία της έκφρασης, δεν ξέρω τι να πω. Τώρα με ρωτάνε αν θα μου άρεσε να κάνω μια ταινία στο Χόλιγουντ και απαντώ ως εξής: Αν είχα την ελευθερία να κάνω τις ταινίες που έκανα και το σεβασμό που είχα εδώ, ναι, θα μου άρεσε.
Το θέμα της ελευθερίας της έκφρασης είναι ένα παιχνίδι που μπορεί να γίνεται πιο σύνθετο ή πιο απλό. Σε τελική ανάλυση, πάντα αυτός που βάζει τα λεφτά σου λέει τι μπορείς να πεις, σου βάζεις τα όρια. Λοιπόν, είμαι σίγουρος ότι στην Αμερική υπάρχει ανεξάρτητος κινηματογράφος και ότι γίνονται σπουδαίες ταινίες στις οποίες λέγονται αρκετά πράγματα. Αλλά είναι ένας μηχανισμός τόσο ελεγχόμενος όσο κι αυτός που έχουμε εδώ.
Πόσα κερδίζετε;
Τίποτα. Τον ίδιο μισθό με οποιονδήποτε άλλον.
Αυτή η έλλειψη κινήτρων δεν σκοτώνει την πρωτοβουλία του κόσμου;
Εγώ, ολοκληρώνομαι, πνευματικά σ’ ένα άλλο επίπεδο και όχι απλά στο οικονομικό. Αυτό που έκανα γέμιζε τη ζωή μου. Έτσι ήταν για πολύ καιρό. Δεν με ενδιέφερε καθόλου το ότι δεν είχα ούτε ένα σεντάβο στην τράπεζα. Στο βαθμό που το να κάνω ότι ήθελα σήμαινε επίσης ότι ζούσα σε μια κοινωνία πιο δίκαιη, στην οποία δουλεύαμε για ένα ιδανικό, εγώ ήμουν ευχαριστημένος. Αλλά είναι αλήθεια ότι έτσι και σπάσει αυτό, επειδή αυτό που γίνεται δεν γίνεται καλά, αρχίζει κανείς να μην πιστεύει σε ορισμένα πράγματα. Τότε απομακρύνεσαι, αναρωτιέσαι τι κάνεις.
Στην πραγματικότητα, τώρα θα ήθελα να κάνω μια ταινία στο Χόλιγουντ ή αλλού, όπου θα μπορούσα να κερδίσω χρήματα. Εφόσον, βέβαια, είχα τη δυνατότητα να την κάνω όπως ήθελα……
Συνέντευξη στην ισπανική εφημερίδα «El Pais», 19 Μαρτίου 1995.
