Τα συναισθήματα είναι κάτι που και δεν ορίζεται εύκολα και αποτελεί αντικείμενο μελέτης πολλών ειδικών εδώ και δεκαετίες. Σύμφωνα με τους Cole & Cole συναίσθημα είναι το αίσθημα με το οποίο οι άνθρωποι αντιδρούν στις συνθήκες της ζωής τους ενώ για τους Lehalle &Mellier ως συναίσθημα ορίζεται η γνώση της υποκειμενικής εμπειρίας της συγκίνησης. Όλοι αναγνωρίζουμε τη σημαντικότητα των συναισθημάτων στην ψυχική υγεία μικρών και μεγάλων. Ξέρουμε, επίσης, πως δεν είναι εύκολο για όλους να εκφράζουν αυτά που νιώθουν.
Τα συναισθήματα είναι η πρώτη γλώσσα του παιδιού, εξηγεί η κυρία Ελευθερία Λαφτσίδη, ιδρύτρια και ιδιοκτήτρια του Συναισθηματίζειν – συγγραφέας παραμυθιών. Πριν μάθει να μιλά, ‘μιλά’ μέσα από αυτά. Το συναίσθημα είναι σαν την πυξίδα. Δείχνει στο παιδί τι χρειάζεται, τι το φοβίζει, τι το χαροποιεί, τι το πληγώνει. Στην παιδική ηλικία τα συναισθήματα δεν είναι απλώς αντιδράσεις. Είναι εργαλεία ανάπτυξης. Μέσα από αυτά χτίζεται η ασφάλεια, η αυτογνωσία, η αυτεπίγνωση, η αυτοεικόνα. Ένα παιδί, που μαθαίνει να αναγνωρίζει και να εκφράζει το συναίσθημά του, μεγαλώνει με μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα. ‘Και δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η σχέση, που αποκτά ένα παιδί με τα συναισθήματά του, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τη σχέση που θα έχει αργότερα με τον εαυτό του και τους άλλους. Η σύνδεση των συναισθημάτων με την ψυχική υγεία και τη συνολική υγεία του ανθρώπου είναι άμεση. Όσο πιο γρήγορα το αντιληφθούμε, τόσο καλύτερες και πιο ανεπτυγμένες γενιές θα μεγαλώσουμε. Φανταστείτε ένα παιδί που δεν έχει χτίσει υγιή δεσμό με το άτομο φροντίδας. Ένα παιδί που μεγάλωσε, κατανοώντας ότι η ανάγκη του για ασφάλεια και στοργή δεν μπορεί να καλυφθεί ακόμα κι αν κλαίει. Φανταστείτε τώρα ένα παιδί που νιώθει ενοχές για τα συναισθήματά του και δεν τα εκφράζει. Τι ποσοστό ψυχοσωματικών νοσημάτων περιμένουμε να εμφανίσει;’, καταλήγει.
Συνηθίζουμε να μιλάμε για ‘θετικά’ και ‘αρνητικά’ συναισθήματα ή για συναισθήματα που νιώθουμε άνετα όταν τα έχουμε και για συναισθήματα που μας δυσκολεύουν. Ποια συναισθήματα φαίνεται να δυσκολεύουν περισσότερο τα παιδιά και τι κάνουν με αυτά; Η κυρία Λαφτσίδη τονίζει ότι πρέπει να απενοχοποιήσουμε τα συναισθήματα και αυτό μπορεί να γίνει μόνο μέσω της σύνδεσής τους με τη νευροβιολογία του εγκεφάλου. Από την εμπειρία της τα παιδιά δυσκολεύονται ιδιαίτερα με τη διαχείριση του θυμού, της ζήλιας, της απογοήτευσης, της ντροπής. Ο θυμός, για παράδειγμα, είναι, συχνά, ένα ‘καμουφλαρισμένο’ συναίσθημα, ένα δευτερογενές συναίσθημα. Πίσω του κρύβεται ο φόβος ή η λύπη. Όταν δεν έχουν μάθει πώς να τον διαχειρίζονται, τα παιδιά είτε ξεσπούν έντονα, είτε το επικοινωνούν με σιωπή. Η ντροπή είναι από τα πιο βαριά συναισθήματα για ένα παιδί. Αν δεν βρει αποδοχή, μπορεί να μετατραπεί σε εσωτερική πεποίθηση ότι ‘δεν είμαι αρκετός’. Τα παιδιά δεν γνωρίζουν τι πρέπει να κάνουν τα συναισθήματά τους. Ο εγκέφαλός τους είναι ανέτοιμος να τα διαχειριστεί και έτσι προκαλείται το χάος. Αν, όμως, το περιβάλλον τους τα διδάξει ότι ‘δεν πειράζει να νιώθεις’, τότε θα μάθουν να τα αντέχουν. Αν όχι, θα μάθουν να τα κρύβουν.
Σκέφτομαι πως τα συναισθήματα, τόσο σε επίπεδο αναγνώρισης / παραδοχής όσο και σε επίπεδο διαχείρισης / έκφρασης, συνδέονται στενά με την αυτοεικόνα, την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμηση του παιδιού. Η συνεντευξιαζόμενη με επιβεβαιώνει λέγοντας πως η σχέση αυτή είναι βαθιά, σχεδόν θεμελιακή καθώς ο τρόπος, που ένα παιδί μαθαίνει να στέκεται απέναντι στα συναισθήματά του, είναι ο τρόπος που θα μάθει να στέκεται απέναντι στον εαυτό του. Όταν ένα παιδί ακούει ‘Μη θυμώνεις’, ‘Μη φοβάσαι’, ‘Σταμάτα να κλαις’, ‘Έλα, δεν είναι τίποτα’, λαμβάνει ένα μήνυμα και το μήνυμα, που λαμβάνει, δεν είναι απλώς μια οδηγία. Είναι αξιολόγηση. Και συχνά μεταφράζεται ως ‘Αυτό που νιώθω δεν είναι σωστό’. Αντίθετα, όταν του δίνεται χώρος να βιώσει το συναίσθημά του, τότε συμβαίνει κάτι πολύ ουσιαστικό. Όταν βιώνω το συναίσθημά μου, παύω να το φοβάμαι. Και όταν αντιλαμβάνομαι ότι μπορώ να το αντέξω, μεγαλώνω λίγο ακόμη.
Όταν ένα παιδί βλέπει ότι τα συναισθήματά του χωρούν, τότε μαθαίνει ότι χωρά και το ίδιο, σύμφωνα με την κυρία Λαφτσίδη. Με άλλα λόγια μια υγιής αυτοεικόνα βασίζεται στη συναισθηματική αποδοχή. Η αυτοεκτίμηση δεν χτίζεται μόνο μέσα από επιτυχίες ή επιδόσεις. Χτίζεται όταν το παιδί ανακαλύπτει ότι μπορεί να σταθεί απέναντι στη λύπη, στο θυμό, στη ζήλια, χωρίς να καταρρεύσει. Η υγιής αυτοεικόνα γεννιέται όταν το παιδί καταλάβει πως δεν είναι τα συναισθήματά του. Τα έχει και μπορεί να τα διαχειριστεί. Κι αυτή η αίσθηση ικανότητας, το ‘μπορώ’, είναι ο πυρήνας της αυτοπεποίθησης.
Είναι παραπάνω από προφανές ότι η οικογένεια διαμορφώνει, σε μεγάλο βαθμό, μια υγιή ή μη υγιή σχέση του παιδιού με τα συναισθήματά του, λέω μέσα από την εμπειρία που έχω με ενήλικες θεραπευόμενους και τις αφηγήσεις που ακούω για το πώς έμαθαν να συνδέονται με τα συναισθήματά τους ή να τα αποφεύγουν βλέποντας τι ίσχυε στην οικογένεια προέλευσης. Η οικογένεια είναι το πρώτο ‘συναισθηματικό σχολείο’, δηλώνει η ειδικός. Το παιδί δεν μαθαίνει τόσο από αυτά που του λέμε, όσο από αυτά που βλέπει. Αν σε ένα σπίτι υπάρχει χώρος για διάλογο, αν οι γονείς αναγνωρίζουν και τα δικά τους συναισθήματα, αν υπάρχει συγνώμη και επανασύνδεση, τότε το παιδί μαθαίνει ότι τα συναισθήματα δεν είναι απειλή. Αν κυριαρχεί η σιωπή, η απόρριψη ή η υπερβολική ένταση, το παιδί προσαρμόζεται. Μπορεί να γίνει υπερβολικά ‘καλό’, υπερβολικά σιωπηλό ή υπερβολικά εκρηκτικό. Το συναισθηματικό τοπίο της οικογένειας χαράζει τον εσωτερικό χάρτη του παιδιού.
Και βέβαια δεν μας ενδιαφέρει μόνο η αναγνώριση και η έκφραση των συναισθημάτων αλλά και η διαχείριση και αυτορρύθμιση. ‘Η αναγνώριση είναι το πρώτο βήμα. Η αυτορρύθμιση είναι το επόμενο. Αυτορρύθμιση δεν σημαίνει καταστολή. Σημαίνει διαχείριση. Τα παιδιά δεν γεννιούνται με ικανότητα αυτορρύθμισης, αλλά την καλλιεργούν. Η καλλιέργεια της αυτορρύθμισης έρχεται κυρίως βιωματικά, βλέποντας το παράδειγμα των σημαντικών άλλων αλλά και μέσω της ψυχοεκπαίδευσης. Θα σας δώσω και ένα παράδειγμα: όταν ένας γονιός παραμένει ήρεμος μπροστά στην ένταση του παιδιού, λειτουργεί σαν εξωτερικό νευρικό σύστημα μέχρι να ωριμάσει το εσωτερικό του παιδιού’, παραδέχεται η κυρία Λαφτσίδη.
Γίνεται συχνά λόγος για τη συναισθηματική νοημοσύνη και την ενσυναίσθηση. Τελικά τι χρειάζεται ένα παιδί για να τα αναπτύξει, αναρωτιέμαι για να έρθει η απάντησή της να με βοηθήσει να καταλάβω καλύτερα τι συμβαίνει στην περιβόητη συναισθηματική ανάπτυξη ενός παιδιού. Η έννοια της συναισθηματικής ανάπτυξης, όπως αναπτύχθηκε από τον DanielGoleman, αφορά την ικανότητα να αναγνωρίζουμε, να κατανοούμε και να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματα, τα δικά μας και των άλλων, λέει. Σύγχρονες έρευνες στην αναπτυξιακή ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη, δείχνουν ότι τα συναισθήματα δεν είναι απλώς αυτόματες αντιδράσεις, αλλά διαμορφώνονται μέσα από τη γλώσσα, τη σχέση και την εμπειρία. Όσο πιο πλούσιο είναι το ‘συναισθηματικό λεξιλόγιο’ ενός παιδιού, τόσο καλύτερη είναι η ικανότητά του να ρυθμίζει το άγχος και την ένταση. Παράλληλα έρευνες από το Yale Center for Emotional Intelligence έχουν συνδέσει άμεσα τη συναισθηματική εκπαίδευση με χαμηλότερα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικών συμπτωμάτων στα παιδιά, αλλά και με καλύτερη σχολική προσαρμογή και ποιότητα σχέσεων. Η ενσυναίσθηση είναι γνωστική διεργασία. Δεν μπορούμε να ζητάμε από ένα παιδί να καταλάβει τον άλλον, αν πρώτα δεν έχει καταλάβει τον εαυτό του ή αν δεν έχει αποδοχή των σημαντικών άλλων. Και δεν μπορούμε να περιμένουμε ψυχική ανθεκτικότητα, αν δεν έχουμε πρώτα χτίσει συναισθηματική επίγνωση. Τονίζει, επίσης, ότι η συναισθηματική νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια ‘δεξιότητα ζωής’. Είναι παράγοντας προστασίας για την ψυχική υγεία.
Με την ευκαιρία αυτής της συζήτησης, ζητώ από την κυρία Λαφτσίδη να πει δυο λόγια για το Συναισθηματίζειν, ένα εγχείρημα που δημιουργήθηκε από την ίδια. Πώς γεννήθηκε η ιδέα για αυτόν το χώρο και τι κενά έρχεται να καλύψει; Τι προσφέρει; Πώς ωφελεί το παιδί και την οικογένεια; ‘Το Συναισθηματίζειν γεννήθηκε από έναν άνθρωπο που δυσκολευόταν ο ίδιος να εκφραστεί αληθινά, ένα άνθρωπο που το σώμα του μίλησε πρώτο από το στόμα του. Έναν άνθρωπο που αγάπησε μέσα από αυτό τη δύναμη της συναισθηματικής έκφρασης. Παράλληλα, μέσα από το ερευνητικό μου έργο και την πολυετή εργασιακή εμπειρία μου με παιδιά και οικογένειες, έκανα μια βαθιά διαπίστωση: στην εκπαίδευση δίνουμε έμφαση στη γνώση, αλλά όχι στη συναισθηματική καλλιέργεια.
Ως χώρος το Συναισθηματίζειν δημιουργήθηκε για να καλύψει αυτό το κενό. Να γίνει ένα ασφαλές περιβάλλον όπου το παιδί:
- Μαθαίνει να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του
- Τα εκφράζει με υγιή τρόπο
- Εκπαιδεύεται στην αυτορρύθμιση
- Καλλιεργεί τη γνωστική διεργασία της ενσυναίσθησης
- Αναπτύσσει κοινωνικές δεξιότητες και προσαρμοστικότητα
Δεν δουλεύουμε μόνο με τα παιδιά. Συνοδεύουμε και τους γονείς. Γιατί όταν αλλάζει η γλώσσα του σπιτιού, αλλάζει η πορεία του παιδιού’, λέει.
Κι αν όλα τα παραπάνω βρίσκουν κάποιους γονείς αντίθετους ή σκεπτικούς ως προς το κατά πόσο είναι απαραίτητο να προσέξουν την συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού τους, να θυμίσουμε ότι η συναισθηματική ανάπτυξη, όπως την περιγράφει η συνεντευξιαζόμενη και όχι μόνο, δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ‘πολυτέλεια’ αλλά ως βάση ζωής, ως επένδυση στο μέλλον του παιδιού. Η ικανότητα ενός παιδιού να αντέχει την αποτυχία, να διαχειρίζεται τις σχέσεις του, να μην καταρρέει μπροστά στη δυσκολία, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συναισθηματική του εκπαίδευση. Η συμμετοχή του παιδιού σε ομαδικές δράσεις αποδεικνύεται πολύτιμη μια που οι ομάδες είναι μικρογραφία κοινωνίας. Και όταν οι ομάδες αυτές είναι ολιγομελείς, τότε μπορούμε να βεβαιωθούμε ότι εξασφαλίζεται η ποιότητα της σύνδεσης με τα παιδιά και η δυνατότητα να ‘ακουστούν’ και να εκφραστούν όλα με προσοχή.
Αξίζει να αναφερθεί ότι το Συναισθηματίζειν» κατέκτησε την 1η Πανελλήνια Θέση για την Καινοτομία στην Εκπαίδευση της Συναισθηματικής Νοημοσύνης στα MotherBaby&Child Awards 2025. Βραβεύτηκαν ως ένα κέντρο καινοτομίας, που βασίζεται και προωθεί τη συναισθηματική νοημοσύνη, την καλλιέργεια και την εκπαίδευσή της. Ουσιαστικά αφορά σε όλες τις δράσεις που κάνουν ως κέντρο με επίκεντρο το παιδί, αλλά και το βρέφος (υπάρχει τμήμα που ξεκινάει από τεσσάρων μηνών). Είχαν λάβει ακόμα ένα βραβείο στο παρελθόν, λαμβάνοντας την 3η Πανελλήνια Θέση, σε ό,τι αφορά στην καινοτομία εκπαίδευσης της συναισθηματικής νοημοσύνης.
Την προσκαλώ να μοιραστεί μαζί μας μια εμπειρία με παιδί που θα της μείνει αξέχαστη και με αυτό το μοίρασμα να ολοκληρώσω αυτό το άρθρο. ‘Ξέρετε για εμένα δεν είναι μια μόνο στιγμή που θα μείνει αξέχαστη. Είναι εκείνες οι μικρές, σιωπηλές μετατοπίσεις που συμβαίνουν όταν ένα παιδί αρχίζει να αναγνωρίζει τον εσωτερικό του κόσμο. Υπάρχουν στιγμές που βλέπεις ένα παιδί να σταματά, να σκέφτεται και αντί να αντιδρά αυθόρμητα, να προσπαθεί να βάλει σε λέξεις αυτό που νιώθει. Εκείνη τη στιγμή δεν πρόκειται απλώς για μια σωστή απάντηση. Είναι μια κατάκτηση. Είναι ένα παιδί που μαθαίνει να κοιτά μέσα του. Και κάθε φορά που ένα παιδί βρίσκει λέξεις για τον εσωτερικό του κόσμο, ξέρω ότι κάτι αλλάζει. Όχι μόνο στο ίδιο, αλλά και στον τρόπο που θα σταθεί αύριο στις σχέσεις του, στις δυσκολίες του, στη ζωή του. Γιατί όταν ένα παιδί μαθαίνει να συναντά τον εαυτό του, τότε αρχίζει να χτίζει με μεγαλύτερη συνείδηση στο μέλλον του. Αυτό άλλωστε είναι και το όραμά μου: να μεγαλώσουμε παιδιά που δεν φοβούνται να αισθανθούν’, εξομολογείται.
Ο κόσμος μας θα γίνει πραγματικά καλύτερος, ανώτερος θα έλεγα, αν έχει ανθρώπους που δεν θα φοβούνται να αισθανθούν. Γιατί τα παιδιά του σήμερα, που μεγαλώνουν χωρίς να φοβούνται να αισθανθούν, είναι οι ενήλικες του αύριο που θα κάνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα. Με αυτήν τη διαπίστωση που είναι κατά μία έννοια και ευχή, ολοκληρώνω αυτό το άρθρο.
Όσο για εμάς θα βρεθούμε ξανά σύντομα μέσα από ένα επόμενο άρθρο!
