«Το θέατρο είναι κρίκοι σε μια αλυσίδα. Δεν με φανταζόμουν ποτέ να βάζω σφραγίδες, αλλά ακόμα και η γραφειοκρατία γίνεται τροφή για ιστορίες.»
Υπάρχουν άνθρωποι που ζουν το θέατρο από κάθε πιθανή γωνιά του: από το σανίδι και τα παρασκήνια, μέχρι τα γραφεία της καλλιτεχνικής διεύθυνσης και τη μοναξιά της λευκής σελίδας. Η Ροδή Στεφανίδου ανήκει σε αυτή τη σπάνια κατηγορία. Με μια διαδρομή σχεδόν τριών δεκαετιών στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, έχοντας θητεύσει δίπλα στους σημαντικότερους σκηνοθέτες της χώρας, ξέρει καλά πώς να οργανώνει το χάος μιας παραγωγής. Όμως, η δική της εσωτερική ανάγκη την οδηγεί πάντα πίσω στην ουσία: τη δραματουργία.
Σήμερα, με αφορμή το νέο της έργο «Φάκελος Μέριλιν Μονρόε: Κωδικός Erase», που ανεβαίνει στο Artbox Fargani σε σκηνοθεσία Ένκε Φεζολλάρι, η Ροδή Στεφανίδου επιχειρεί να «σπάσει» τον κώδικα του απόλυτου θρύλου του Χόλιγουντ. Με την Αλεξάνδρα Παλαιολόγου να ενσαρκώνει την εύθραυστη πλευρά μιας γυναίκας που υπήρξε έρμαιο της εικόνας της, η συγγραφέας μας προσκαλεί σε μια βουτιά στα θραύσματα μιας ζωής που ακροβατούσε ανάμεσα στη λάμψη και την απόγνωση.
Στο Kulturosupa, συζητάμε μαζί της για τη γοητεία των εμβληματικών γυναικών, την καθημερινότητα στην «καρδιά» του ΚΘΒΕ και το πώς η Θεσσαλονίκη συνεχίζει να γεννά ιστορίες που αξίζει να ειπωθούν.
Συνέντευξη στον Γιάννη Τσιρόγλου για την Κουλτουρόσουπα
-Με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση της Μέριλιν, τι ήταν αυτό που σας ώθησε να γράψετε για ένα πρόσωπο που έχει ερευνηθεί τόσο εξαντλητικά από την ποπ κουλτούρα;
Η Μέριλιν σε όλη τη ζωή -ακόμα και τώρα τόσα χρόνια μετά τον θάνατό της-αποτελεί πηγή έμπνευσης, τόσο σε ότι αφορά την καριέρα της, όσο και στην προσωπική της ζωή καθώς και στις πεποιθήσεις της. Πίσω από την λαμπερή σταρ υπάρχει μια πονεμένη ιστορία ζωής την οποία, η ίδια, ποτέ δεν προσπάθησε να την κρύψει, αντιθέτως την έλεγε δημοσίως. Αυτή τη γυναίκα ήθελα να ψάξω. Στη δική της ζωή να «χωθώ».
-Πώς ισορροπήσατε ανάμεσα στα πραγματικά γεγονότα του θανάτου της και τη μυθοπλασία; Πόσο δύσκολο ήταν να «ξεκλειδώσετε» τον κωδικό “Erase” της προσωπικότητάς της;
Το κείμενο του έργου κινείται μεταξύ ντοκουμέντου και μυθοπλασίας, όπως λέτε. Αφηγείται σε πρώτο και τρίτο πρόσωπο. Ξημερώματα τις 5ης Αυγούστου του 1962 η Μέριλιν βρέθηκε νεκρή. Με αφορμή το θάνατό της και τα γεγονότα εκείνης της βραδιάς και της μέρας που ακολούθησε, τα οποία είναι από μόνα τους αντιφατικά -ανάλογα το ποια μαρτυρία θα διαβάσεις- πιάνω το μήνα της ιστορίας.
-Πώς λειτούργησε η χημεία ανάμεσα στο δικό σας κείμενο και την ερμηνεία της Αλεξάνδρας; Είδατε πάνω στη σκηνή τη Μέριλιν που είχατε φανταστεί όταν γράφατε;
Η παράσταση είναι παιχνίδι για δυο και ως τέτοιο το αντιμετώπισα συγγραφικά από την αρχή. Υπάρχει η Μέρλιν Μονρόε και όλα τα πρόσωπα της ζωής της, που ξεπηδούν από τη μνήμη της, ζωντανεύουν και αφηγούνται θραύσματα της ζωής της, μέσω της φωνής του αφηγητή παντογνώστη, όπως μου αρέσει να τον αποκαλώ. Η Αλεξάνδρα Παλαιολόγου είναι μια σπουδαία ηθοποιός που δεν χρειάζεται συστάσεις, ακούραστη και τολμηρή ταυτόχρονα. Μαζί της, ο επίσης ταλαντούχος ηθοποιός Χρήστος Παπαδημητρίου που χρόνια τώρα έχει αναμετρηθεί με όλα τα είδη του θεάτρου με μεγάλη επιτυχία. Οι δυο τους αποτελούν έναν εκρηκτικό συνδυασμό.
-Στο έργο εστιάζετε στην ευάλωτη πλευρά της και στην ανάγκη της να αγαπηθεί. Πιστεύετε ότι η Μέριλιν υπήρξε το μεγαλύτερο θύμα της ίδιας της της εικόνας;
Όπως έχει πει και η ίδια, -ακούγεται αυτούσιο στο έργο –«Η Μέριλιν Μονρό είναι η καλύτερη αφηγήτρια της δικής μου ζωής». Τα μεγέθη των Σταρ του Χόλυγουντ είναι «τεράστια». Ένα ευαίσθητο πλάσμα, όπως ήτανε η ίδια, είναι λογικό να παλεύει με τους εσωτερικούς δαίμονές του και ως αντίποδα να αναζητά απεγνωσμένα την αγάπη. Μεγαλωμένη χωρίς οικογένεια -χωρίς να γνωρίσει πατέρα- σε ορφανοτροφεία και ανάδοχες οικογένειες. Αργότερα προσπάθησε με τους τρεις γάμους της -και θα σταθώ ιδιαίτερα στον τελευταίο με τον Άρθουρ Μίλλερ που ήταν άνθρωπος της διανόησης-να βρει την αγάπη.
-Η συνεργασία με τον Ένκε Φεζολλάρι πώς μετέτρεψε το κείμενό σας σε μια «σύγχρονη σκηνική αφήγηση»; Υπήρξαν στοιχεία που προστέθηκαν στη σκηνή και σας εξέπληξαν;
Η συνεργασία μου με τον Ένκε κρύβει πάντα θετικές εκπλήξεις. Κινούμαστε στο ίδιο μήκος κύματος και ο ένας συμπληρώνει τα κενά του άλλου. Επικοινωνούμε με τα μάτια. Τον εμπιστεύομαι απόλυτα όσον αφορά στην κειμενική διαδικασία. Όσον αφορά στη σκηνοθεσία ο Ένκε Φεζολλάρι -πάντα- δίνει το προσωπικό του στίγμα το οποίο είναι αιχμηρό, σύγχρονο και ουσιώδες.
-Σχετικά πρόσφατα είδαμε την ταινία “Blonde”, η οποία προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων και δέχθηκε έντονη κριτική για τον τρόπο που παρουσίασε τη Μέριλιν σχεδόν αποκλειστικά ως ένα βασανισμένο θύμα. Επηρεάστηκε καθόλου από αυτόν τον διάλογο; Λειτούργησε ίσως ως μια απάντηση ή μια διαφορετική προσέγγιση απέναντι σε αυτή τη σκληρή κινηματογραφική απεικόνιση;
Η δική μου μελέτη δεν στάθηκε ούτε στην ταινία, ούτε στο τελευταίο ντοκιμαντέρ που κυκλοφόρησε από γνωστή πλατφόρμα. Πρωταρχικός μου στόχος ήταν να μιλήσω για την γυναίκα και όχι για τη σταρ και μπορώ να πω ότι σε αυτό το πεδίο με βοήθησαν περισσότερο τα βιβλία που διάβασα. Βέβαια, όπως σε όλες τις έρευνες, πάντα έχω κατά νου ότι η αποτύπωση της προσωπικότητας είναι ανάλογη με την οπτική του συγγραφέα. Βασανισμένη ήταν σίγουρα! Όπως επίσης ήταν δεσμοφύλακας, δήμιος αλλά και θύμα του εαυτού της. Όπως καταλαβαίνεται την αγάπησα βαθιά, αλλά ακόμα την εξερευνώ.
-Παρατηρούμε μια θεματική σύνδεση στα πρόσφατα έργα σας (Φρίντα Κάλο, Μέριλιν). Τι σας γοητεύει στις εμβληματικές γυναίκες που «έσπασαν» τους κανόνες της εποχής τους;
Άλλο ένα κείμενο που συνδέθηκα συναισθηματικά και πνευματικά. Η Φρίντα ήταν μια πυρκαγιά άσβεστη. Με σθένος και τεράστια ψυχικά αποθέματα, κατάφερε να υπομένει τους πόνους, καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της, και να δημιούργει. Αρρώστησε για πρώτη φορά στα έξι της και έμεινε καθηλωμένη για εννιά μήνες στο κρεβάτι λόγω της πολιομυελίτιδας. Ύστερα ήρθε το ατύχημα με το τραμ στην Πόλη του Μεξικό και την «αποτελείωσε». Όπως λέει και η ίδια «Γεννήθηκα με μια ανοιχτή πληγή, και χρώματα να ξεχύνονται από αυτήν. Δεν είμαι γενναία ή μάρτυρας, είμαι απλώς μια γυναίκα που έμαθε να αγαπά ακόμα και μέσα στον πόνο.»
Κι όμως αυτή η σπουδαία γυναίκα -καλλιτέχνης όλη της τη ζωή- δούλευε την μεταμόρφωση της εικόνας της και κατάφερε να μετατρέψει τη διαφορετικότητά της σε μοναδικότητα γιατί «στο τέλος της μέρας, μπορούμε να αντέξουμε πολλά περισσότερα από ό,τι νομίζουμε ότι μπορούμε.» Πως λοιπόν να μην γοητευθώ. Η Φρίντα Κάλο δεν έσπασε τους κανόνες. Τους δημιούργησε από την αρχή. Το ίδιο πιστεύω έκανε και η Μέριλιν. Αυτά τα δυο κείμενα τα έγραψα το ίδιο χρονικό διάστημα και όπως πολύ σωστά παρατηρείτε, συνομιλούν. Δεν είναι μόνο λέξεις, είναι ένα σύμπαν ολόκληρο.
-Ξεκινήσατε ως ηθοποιός σε ομάδες όπως το «Σχεδιάγραμμα». Πότε νιώσατε ότι η ανάγκη σας να «πείτε» την ιστορία μέσα από το χαρτί έγινε ισχυρότερη από την ανάγκη να την «παίξετε»;
Την ανάγκη μου να πω μια ιστορία την είχα βαθιά μέσα μου, από το πρώτο ημερολόγιο που «κράτησα» στα χρόνια του δημοτικού, αλλά τότε δεν ήξερα καν τον τρόπο να την εκφράσω «αλλιώς». Ευτυχώς στην μετέπειτα πορεία μου, βγήκε στην επιφάνεια. Όσον αφορά στην υποκριτική, ποτέ δεν μου έλλειψε, αλλά όσες φορές χρειάστηκε να παίξω, το έκανα με μεγάλη χαρά. Μοναδική εμπειρία ήταν για μένα ο κινηματογράφος, όταν έλαβα μέρος, ως ηθοποιός, στη ταινία “Στην ηλικία μου ακόμα κρύβομαι για να καπνίσω” σε σενάριο & σκηνοθεσία Ραιάνα Ομπερμάγιερ και παραγωγή Κώστα Γαβρά.
-Ποιο είναι το αποτύπωμα που άφησε στην καλλιτεχνική σας ταυτότητα η ενασχόλησή σας με αυτή την ομάδα και την έννοια της «ξενάγησης» στον εσωτερικό κόσμο του ατόμου;
Η συμμετοχή σε μια θεατρική ομάδα είναι ότι πιο δημιουργικό. Εκεί όπου ο καταμερισμός εργασίας δεν υπάρχει και όλα γίνονται από όλους. Χωρίς ταμπέλες, εγωισμούς και θέλω. Έκανα φιλίες που κρατάνε από τότε. Έχουν περάσει τόσα χρόνια κι όμως είναι όλα ζωντανά στη μνήμη μου, σαν να έγιναν χθες.
-Από τη «Διασκευή» (Η αγάπη άργησε μια μέρα) μέχρι τη «Σύμβουλο δραματουργίας» (Mama Loba), πώς έχει αλλάξει ο τρόπος που αντιμετωπίζετε ένα κείμενο μέσα στα χρόνια;
Ψάχνω πίσω από τις λέξεις, τις βαθύτερες έννοιες. Σε κάθε κείμενο, σκοπός μου είναι να υπάρχει και η προσωπική μου ματιά. Εκεί έρχεται η εμπιστοσύνη των σκηνοθετών. Για παράδειγμα στη Mama Loba σε κείμενο και σκηνοθεσία Πολυξένης Σπυροπούλου- μια δράση του ΚΘΒΕ που αγκάλιασε ο κόσμος το καλοκαίρι- με ενδιέφερε ο θεατής να παρακολουθεί μια ιστορία. Και στο «Η Αγάπη άργησε μια μέρα» πρωταρχικός στόχος ήταν να αναδειχτεί ο μεστός και αιχμηρός λόγος της Λιλής Ζωγράφου και να αφορά στο σήμερα.
-Έχετε ασχοληθεί με κοστούμια, οργάνωση παραγωγής, ακόμη και εικονοληψία. Πώς βοηθά αυτή η σφαιρική γνώση του «πίσω από τη σκηνή» τη συγγραφική σας διαδικασία;
Θεωρώ ότι μου έδωσε πολλά. Όταν δημιουργώ χαρακτήρες από το μηδέν, όπως έκανα στη νουβέλα «Ο Εισβολέας» από τις εκδόσεις «ΤΡΙ.ΕΝΑ πολιτισμού», σκέφτομαι πολύ ποιος είναι ο χαρακτήρας μου, πως είναι το σπίτι του, τί ρούχα φοράει, τί μουσική ακούει, τί βιβλία του αρέσει να διαβάζει, που κάνει την αγαπημένη του βόλτα ακόμα και τί φαγητά προτιμάει, τί τον θυμώνει, τί αγαπά, πως μιλά, πως περπατά και τόσες άλλες μικρές ή μεγάλες λεπτομέρειες. Βλέπω δηλαδή την ολοκληρωμένη εικόνα του ήρωα, όπως θα μου την έδινε μια θεατρική παράσταση. Σημαντικός επίσης είναι και ο ρυθμός.
-Βρίσκεστε στη γραμματεία της Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης του ΚΘΒΕ εδώ και χρόνια. Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση στο να συντονίζεις το όραμα ενός οργανισμού με τόσους πολλούς εργαζόμενους και παραγωγές;
Το ΚΘΒΕ για μένα είναι μια μεγάλη οικογένεια. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους πολιτιστικούς οργανισμούς στα Βαλκάνια, με πλούσιο καλλιτεχνικό και κοινωνικό έργο. Θεωρώ πολύ τιμητική τη θέση αυτή και προσπαθώ να δίνω κάθε μέρα τον καλύτερό μου εαυτό. Νιώθω επίσης μεγάλη ευγνωμοσύνη που κάνω μια δουλειά που αγαπώ, όπως είναι το θέατρο, απ’ όποιο πόστο κι αν το υπηρετώ.
-Έχετε συνεργαστεί με ονόματα-θρύλους όπως ο Βουτσινάς, ο Λάνχοφ και ο Παπαβασιλείου. Ποιο είναι το πολυτιμότερο μάθημα που πήρατε δίπλα σε αυτούς τους ανθρώπους από τη θέση της οργάνωσης παραγωγής;
Κάθε ένας διαφορετικός, κάθε ένας μοναδικός και κάθε ένας δάσκαλος. Θα μείνω λίγο περισσότερο στον Βασίλη Παπαβασιλείου καθώς ήταν και ο πρώτος μου Καλλιτεχνικός Διευθυντής –επι θητείας του-υπέγραψα το πρώτο μου συμβόλαιο. Θεωρώ ότι υπήρξε άνθρωπος της διανόησης παγκοσμίου κύρους. Η απώλειά του έχει αφήσει ένα δυσαναπλήρωτο κενό. Μου έμαθαν τον τρόπο διαχείρισης των δύσκολων καταστάσεων. Εκεί φαίνεται ο καλός καπετάνιος, στη φουρτούνα. Το πως δηλαδή ήταν ευέλικτοι να δώσουν λύσεις σε πιθανά προβλήματα. Το άλλο που κρατώ είναι ότι το «χιούμορ σώζει ζωές».
-Πώς καταφέρνετε να κρατάτε ζωντανή τη δημιουργικότητά σας όταν η καθημερινότητά σας στο ΚΘΒΕ απαιτεί απόλυτη πειθαρχία, οργάνωση και γραφειοκρατική ακρίβεια;
Το θέατρο είναι κρίκοι σε μια αλυσίδα. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός .Σίγουρα, δεν με φανταζόμουν ποτέ, να βάζω σφραγίδα σε ένα έγγραφο, να όμως που γίνεται και αυτό, χωρίς να μειώνει την δημιουργικότητα μου. Εξάλλου όλα όσα ζω ή ακούω, αποτελούν για μένα τροφή για να διηγηθώ «ιστορίες». Κάπου θα μου χρησιμεύσουν και κάποιες «γραφειοκρατίας».
-Από το 1997 που ξεκινήσατε μέχρι σήμερα, πώς έχει αλλάξει το «πρόσωπο» του Κρατικού Θεάτρου και ποιες ανάγκες του κοινού της Θεσσαλονίκης θεωρείτε ότι παραμένουν σταθερές;
Ένας τόσο μεγάλος οργανισμός οφείλει να ανταποδίδει στον πολίτη, και να περιλαμβάνει έργα και δράσεις κοινωνικού -και όχι μόνο- περιεχομένου. Σημαντικό είναι ότι υπάρχει βρεφική, παιδική και εφηβική σκηνή. Εκπαιδεύει έτσι, τους θεατούς του αύριο. Το κοινό της Θεσσαλονίκης έχει αποδείξει ότι αγαπάει το θέατρο και το τιμά γεμίζοντας τις αίθουσες. Έχω την εντύπωση ότι η κωμωδία παραμένει ακόμα ψηλά στις προτιμήσεις του κοινού, γιατί προσφέρει έναν αντίποδα στη ζοφερή πραγματικότητα της καθημερινότητας.
-Η παράσταση για τη Μέριλιν είναι συμπαραγωγή με το ΚΘΒΕ. Πόσο σημαντικό είναι για το Κρατικό να στηρίζει νέες συγγραφικές φωνές που προέρχονται από το ίδιο το «δυναμικό» του;
Το ΚΘΒΕ, και γενικότερα το Θέατρο είναι σημαντικό να στηρίζει τις νέες συγγραφικές φωνές στο νεοελληνικό θέατρο. Είναι ωραίο να ανεβαίνουν έργα, σε πρώτη πανελλήνια παρουσίαση, κάτι που συμβαίνει συχνά στον προγραμματισμό του ΚΘΒΕ, τα τελευταία χρόνια.
-Η Θεσσαλονίκη έχει μια ιδιαίτερη θεατρική ταυτότητα. Πιστεύετε ότι η πόλη ευνοεί τις τολμηρές καλλιτεχνικές προτάσεις ή παραμένει προσκολλημένη στην παράδοση;
Η πράξη μας δείχνει ότι στην Θεσσαλονίκη συνεχίζουν να υπάρχουν θεατρικές ομάδες με ενδιαφέρουσες καλλιτεχνικές προτάσεις, να δημιουργούνται νέες σκηνές, να έρχονται παραστάσεις από Αθήνα και να γεμίζουν. Είναι ένα ποικιλόμορφο θεατρικό τοπίο. Δεν μπορώ να το κρίνω ως ειδικός. Θα πω για μένα μόνο, ως θεατής, ότι προσπαθώ να βλέπω πρώτα τις παραστάσεις από τις θεατρικές ομάδες και τα τελευταία χρόνια έχω δει σπουδαίες παραστάσεις από νέες θεατρικές ομάδες, εξαιρετικούς ηθοποιούς και νέους σκηνοθέτες.
-Γιατί το ελληνικό θέατρο φαίνεται συχνά να φοβάται το σύγχρονο ελληνικό κείμενο και προτιμά τις ασφαλείς λύσεις του κλασικού ρεπερτορίου;
Ένα έργο του κλασικού ρεπερτορίου σου δίνει την ασφάλεια ότι το κείμενο είναι γνώριμο. Ίσως για αυτό. Από την άλλη το σύγχρονο ελληνικό κείμενο είναι κάτι νέο, δηλαδή δεν έχει να συγκριθεί με προηγούμενο ανέβασμά του. Δεν ξέρω αν είναι θέμα φόβου, όπως λέτε. Ποιο πολύ, πιστεύω, ότι είναι θέμα επιλογών.
-Στο σημείωμά σας αναφέρετε ότι στόχος είναι να ξεχάσει ο κόσμος τα προβλήματα. Μπορεί το θέατρο το 2026 να λειτουργήσει ακόμη ως «βάλσαμο» ή έχει γίνει πια μια πολυτέλεια για λίγους;
Για μένα πάντα το θέατρο είναι βάλσαμο. Από την άλλη χρειάζεται και η πολυτέλεια του χρόνου, που στην εποχή μας είναι λιγοστός, αλλά και της οικονομικής άνεσης. Τιμολογιακές πολίτικες και εκπτωτικές παροχές υπάρχουν, όπως και πιο οικονομικά εισιτήρια σε μικρά θέατρα ή ομάδες. Η πληρότητα των σκηνών της Θεσσαλονίκης μας καταδεικνύει ότι ο κόσμος συνεχίζει να βλέπει θέατρο.
-Αν έπρεπε να κρατήσετε μόνο μία ιδιότητα (συγγραφέας, οργανώτρια παραγωγής, ηθοποιός), ποια είναι εκείνη που νιώθετε ότι σας ορίζει περισσότερο ως άνθρωπο;
Η αλήθεια είναι ότι δεν την έχω σκεφτεί ποτέ αυτή την ερώτηση, θεωρώ όμως ότι μου ταιριάζει περισσότερος ο μοναχικός δρόμος της γραφής. Εκεί που όλα επιτρέπονται.
-Μετά τον «Φάκελο Μέριλιν», υπάρχει κάποια άλλη προσωπικότητα ή κάποιο κοινωνικό ζήτημα που έχετε ήδη αρχίσει να «ανακρίνετε» στο χαρτί σας;
Υπάρχει πάντα το ΠαΤάρι, το λογοτεχνικό free press περιοδικό της πόλης μας, που έχω την τιμή να ανήκω στη συντακτική του ομάδα. Εκεί γράφουμε, και ανά τρεις μήνες εκδίδουμε, τις μικρο-ιστορίες μας, με μια κοινή θεματική και έναν επισκέπτη συγγραφέα της πόλης και όχι μόνο.
Ευχαριστώ θερμά
ARTBOX FARGANI
«Φάκελος Μέριλιν Μονρόε: Κωδικός Erase» της Ροδή Στεφανίδου.
Πρεμιέρα: Τετάρτη 11/02
Δεν θα δούμε το «είδωλο», αλλά τη γυναίκα που σπαράζει πίσω από τα φώτα, αναζητώντας απεγνωσμένα την αγάπη.
Σκηνοθεσία: Ένκε Φεζολλάρι. Ερμηνεύουν: Αλεξάνδρα Παλαιολόγου.
Ημέρες και ώρες παραστάσεων: Τετάρτη 11 & Πέμπτη 12/02 στις 21:30. Από Πέμπτη 19, Παρασκευή, Σάββατο στις 21:00 και Κυριακή στις 19:00 (έως 14/03)
Αναλυτικές πληροφορίες για τη παράσταση θα βρείτε εδώ
