Η είδηση του θανάτου της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ στις 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών, σηματοδοτεί την ολοκλήρωση ενός κεφαλαίου που φάνταζε σχεδόν αιώνιο. Δεν ήταν μόνο η μακροζωία της, αλλά η σπάνια ικανότητά της να ισορροπεί ανάμεσα στην αυστηρή ακαδημαϊκή έρευνα, τη θεσμική ηγεμονία στο γαλλικό πανεπιστήμιο και τη δημόσια παρέμβαση με λόγο που διέθετε την ακρίβεια του ιστορικού ντοκουμέντου και τη ζωντάνια της βιωμένης εμπειρίας.
Η γέννηση μιας ιστορικής συνείδησης
Κόρη Μικρασιατών προσφύγων, γεννημένη στην Αθήνα το 1926, η Αρβελέρ έφερε στο DNA της την έννοια της μεταβολής. «Γεννήθηκα στην οδό Κοινωνίας των Εθνών, που έγινε Μεταξά και μετά Κολοκοτρώνη», έλεγε συχνά, συνοψίζοντας πώς τα καθεστώτα και οι σύμμαχοι αλλάζουν, αλλά η ιστορική μοίρα παραμένει. Μεγαλώνοντας σε μια πολυμελή οικογένεια στον Βύρωνα, έμαθε την αξία της γνώσης μέσα από στερήσεις.
Η δράση της στην ΕΠΟΝ κατά την Κατοχή και η φυγή της στο βουνό μετά τα Δεκεμβριανά –παρέα με τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Καβάφη ανά χείρας– δεν ήταν απλώς νεανική ορμή. Ήταν το σχολείο που τη δίδαξε το κόστος των ιδεών και την ανάγκη για επιβίωση των θεσμών, στοιχεία που αργότερα θα αναζητούσε στη μελέτη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Η κατάκτηση του Παρισιού: Από το CNRS στην Πρυτανεία
Το 1953 το Παρίσι γίνεται η νέα της πατρίδα. Η άνοδός της ήταν καταιγιστική. Το 1966, με το έργο της «Το Βυζάντιο και η θάλασσα», επαναπροσδιόρισε τη βυζαντινολογία, εξετάζοντας τον στόλο όχι ως γραφικό στοιχείο, αλλά ως τον κεντρικό πυλώνα γεωπολιτικής ισχύος.
Το 1976 καταγράφεται ως έτος-ορόσημο: Γίνεται η πρώτη γυναίκα Πρύτανης του Πανεπιστημίου Paris I (Panthéon-Sorbonne) στα 700 χρόνια ιστορίας του. Η Αρβελέρ δεν υπήρξε απλώς μια ακαδημαϊκός· έγινε μέρος της γαλλικής ελίτ. Ο Φρανσουά Μιτεράν την εμπιστευόταν τυφλά, συνοδεύοντάς τον σε κρίσιμες διπλωματικές αποστολές, όπου εκείνη υπερασπιζόταν με σθένος την ελληνικότητα της Μακεδονίας και την ιστορική αλήθεια απέναντι σε πολιτικές σκοπιμότητες.
Το Βυζάντιο ως πολιτικό σύστημα, όχι ως μύθος
Η μεγάλη της προσφορά ήταν ότι «ξεσκόνισε» το Βυζάντιο από τη θρησκευτική ευλάβεια και τους εθνικούς μύθους. Για την Αρβελέρ, η Αυτοκρατορία ήταν ένας ζωντανός οργανισμός με μηχανισμούς εξουσίας, ιδεολογικά εργαλεία νομιμοποίησης και μια συγκλονιστική ικανότητα να ενσωματώνει το διαφορετικό.
Τα βιβλία της αποτελούν θεμέλιους λίθους:
-
«Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας»: Η ανατομία της εξουσίας.
-
«Γιατί το Βυζάντιο»: Η απάντηση στο γιατί η Ευρώπη οφείλει την ύπαρξή της στην Κωνσταντινούπολη.
-
«Πόσο Ελληνικό είναι το Βυζάντιο»: Μια θαρραλέα ματιά στη συνέχεια του ελληνισμού χωρίς στερεότυπα.
Μια ζωή χωρίς άλλοθι
Υπήρξε Πρόεδρος του Centre Pompidou, Recteur της Ακαδημίας του Παρισιού και μέλος αναρίθμητων επιτροπών δεοντολογίας. Ακόμη και στις τελευταίες της συνεντεύξεις, το ύφος της παρέμενε κοφτό, ουσιαστικό, σχεδόν ανυπόμονο με τη μετριότητα. «Ξέχασε τα ευχαριστώ, έχουμε πολλά να πούμε», έλεγε στους συνομιλητές της.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ αφήνει πίσω της μια πνευματική αυτοκρατορία. Μας δίδαξε ότι η Ιστορία δεν είναι καταφύγιο για νοσταλγούς, αλλά εργαλείο για να κατανοήσουμε το παρόν. Έφυγε όπως έζησε: με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον, αφήνοντας την επιστημονική της αυστηρότητα ως την πιο ειλικρινή μορφή αγάπης προς την πατρίδα και την αλήθεια.
Tags: #Ελένη_Αρβελέρ #Βυζάντιο #Σορβόννη #Ιστορία #Πολιτισμός #Καισαριανή #Παρίσι #Kulturosupa
Λέξεις Κλειδιά: Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, Βυζαντινολογία, Σορβόννη, Πρύτανης, Ιστορική Μνήμη, Γαλλική Ακαδημία, Μικρασιατική Καταγωγή.
