Πόλεμος – Η μητέρα των τεχνών | «Scripta manent» | Μιχαήλ Χατζηαναστασίου

Γράφει ο  μαέστρος Μιχαήλ Χατζηαναστασίου για την Κουλτουρόσουπα

Η Τέχνη του πολέμου είναι η πρώτη και υπέρτατη όλων των τεχνών. Αυτή η πρόταση δεν είναι ρητορική υπερβολή· είναι παραδοχή μιας πρωταρχικής σχέσης μεταξύ ανθρώπου και κόσμου. Η τέχνη που ονομάζουμε «πόλεμο» προηγείται της τέχνης του λόγου, της τέχνης της ηθικής, ακόμη και της τέχνης της οργάνωσης· είναι η αρχέγονη τεχνική με την οποία το ον που ονομάζουμε άνθρωπο επιχειρεί να εξασφαλίσει την παρουσία του στο χρόνο και στο χώρο. Όταν λέμε «πρώτη και υπέρτατη», εννοούμε ότι όλες οι υπόλοιπες τέχνες αναδύθηκαν υπό την καταβολή της μάχης: από την τεχνική της θήρευσης ως την πολιτική στρατηγική, κάθε μορφή δεξιοτεχνίας κουβαλά στο DNA της το στοιχείο της σύγκρουσης.

Ο άνθρωπος βιώνει τις μάχες του, προς πάσα κατεύθυνση καθημερινά. Η μάχη δεν είναι μόνο εξωτερική· είναι εσωτερική, κοινωνική, υπαρξιακή. Από την πρωινή μάχη με το εγώ, ως τη σιωπηλή διαμάχη των ιδεών, ο αγώνας γίνεται το πεδίο όπου δοκιμάζονται οι αξίες, οι ικανότητες και οι επιθυμίες. Καθημερινά μικρές και μεγάλες μάχες αναδιατάσσουν τις σχέσεις, καθορίζουν ιεραρχίες και δημιουργούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπνέει ο πολιτισμός. Αυτή η επιμονή της σύγκρουσης ως συνεχούς εμπειρίας καθιστά την «τέχνη του πολέμου» όχι απλώς πρακτική, αλλά τρόπο ύπαρξης.

Ο πόλεμος είναι συνυφασμένος με την φύση μας σπ’ την αρχή του χρόνου, Υπήρξε πριν απο εμάς, μας συνοδεύει ες αεί και θα υπάρχει και μετά από εμάς. Η διαπίστωση αυτή δεν έχει σκοπό να εξανθρακώσει την ηθική κρίση· είναι περιγραφή. Στο φυσικό περιβάλλον των ειδών, στο πεδίο των συστημάτων και στις δυναμικές που παράγει η ίδια η ύλη, η σύγκρουση εμφανίζεται ως νόμος. Πριν από την ανθρώπινη αυτοσυνειδησία, υπήρξαν ανταγωνισμοί για πόρους, για χώρο, για αναπαραγωγή· η ιστορία της ζωής είναι γραμμένη πάνω σε αυτή τη διαρκή αντιπαράθεση. Το ανθρώπινο είδος απλώς ενσωμάτωσε και εξαπέλυσε την ίδια αυτή δυναμική με συνείδηση, συμβολικότητα και σκοπό.

Αποτελεί το τίμημα της επιβίωσης μας, το μέσον για την εξέλιξη, τον δρόμο για την ανέλιξη και την Συμπαντική πηγή απ’ όπου εκβάλλει η ωριμότητά μας. Ο πόλεμος, ως διαδικασία δοκιμασίας και επιλογής, λειτουργεί ως καταλύτης αλλαγής. Η εξέλιξη —βιολογική ή πολιτισμική— δεν προχωρά σε κενό: απαιτεί επιλογή, σύγκρουση προτάσεων, διάβρωση και αναδόμηση. Μέσα από την αναμέτρηση ξεχωρίζει το βιώσιμο από το ευτελές, η αλήθεια από την αυταπάτη. Η ιστορία διδάσκει ότι κοινωνίες, ιδέες και προσωπικότητες ωριμάζουν όταν δοκιμάζονται σε πεδία όπου η αποτυχία έχει κόστος· έτσι γεννιέται η τεχνική, το δόγμα και η τέχνη της διοίκησης.

Κατανοώ απόλυτα την ανάγκη μας, να προσπαθούμε να διαχωρίσουμε, ως είδος, την ποιοτική μας ανωτερότητα απο τα υπόλοιπα πρωτόζωα, μα δεν μπορώ να αψηφίσω την στυγνή πραγματικότητα και την κενή αλήθεια που μας ακολουθεί κατά πόδας, προδίδοντας αμείλικτα την πραγματική μας φύση. Η επιθυμία να ανυψώσουμε τον εαυτό μας πάνω από το ζωικό βασίλειο είναι ευγενής· είναι όμως ταυτόχρονα και αυτο-παραπλάνηση όταν μετατρέπεται σε άρνηση της βίας που μας διαμορφώνει. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η ηθική υπεροχή δεν ακυρώνουν την ύπαρξη του ενστίκτου· απλώς την εξορθολογίζουν ή την συγκαλύπτουν. Το ερώτημα που απομένει είναι αν αυτή η συγκόλληση του ιδεατού με το πραγματικό οδηγεί στην υπεροχή ή στην υποκρισία.

Η επιτυχημένη έκβαση μιας μάχης σου διασφαλίζει την απαραίτητη ειρήνη κσι την εθιστική αποδοχή μέσω του φόβου και του σεβασμού που αναγκάζονται να νιώσουν οι άλλοι απέναντί σου. Η ειρήνη που ακολουθεί τη νίκη δεν είναι απλώς απουσία πολέμου· είναι ειρήνη εγγυημένη από την ισχύ. Ο σεβασμός που επιβάλλεται, ο φόβος που καμφτήθηκε, γίνονται μέσα κοινωνικής τάξης. Αυτή η ειρήνη έχει την παθογένεια του εθισμού: ο νικητής συνηθίζει στη σταθερότητα που απορρέει από την υπεροχή του, οι ηττημένοι αποδέχονται μια τάξη που δεν είναι δίκαιη αλλά λειτουργική. Από αυτή τη σχέση αναδύονται δομές εξουσίας, κανόνες και, συχνά, νέες αιτίες σύγκρουσης.

Να μην παραπλανάμε τη γλώσσα: η Τέχνη του πολέμου δεν υμνεί τη βία ως αυτοσκοπό. Διδάσκει όμως την αναγνώριση του κόσμου όπως είναι —όχι όπως θα θέλαμε να είναι— και τη χρήση των μέσων που αυτός ο κόσμος επιβάλλει για τη διατήρηση και την ωρίμανση της ύπαρξης. Σε αυτή την αναγνώριση έγκειται όλη η πικρή, αλλά ρεαλιστική, ηθική: η ωριμότητα γεννιέται μέσα από τη μάχη, και η ειρήνη ως καρπός της νίκης φέρει πάντοτε το αποτύπωμα της σύγκρουσης που την γέννησε και τίποτα παραπάνω.

Εν κατακλείδι:

Η πικρή αλήθεια της πέτρας.

Η λογική του σπαθιού.

Η ηθική του σιδήρου και το Ευαγγέλιο της βίας, αποτελούν κατ’ ουσίαν, το αμόνι πάνω στο οποίο σφυριλατήθηκε η ίδια η ζωή κι’ η Ανθρωπότητα όλη.